Yugurish sog‘lom odamlarning ko‘pchiligiga mos keladi, ammo odatiy faollikdan muntazam mashg‘ulotlarga o‘tish organizmga qo‘yiladigan talablarni o‘zgartiradi. Bu ayniqsa inson darhol 10 km, yarim marafon yoki marafonni yugurib o‘tishni maqsad qilganida seziladi.
Asosiy xato yugurishga tayyorgarlikni faqat puls yoki sport soati ko‘rsatkichlari orqali baholashga urinishdan iborat.
Soat yurak urish chastotasi, tezlik va tiklanishni ko‘rsatishi mumkin. Ammo ular tug‘ma yurak kasalligini, anemiyani, yurak klapanlari bilan bog‘liq muammolarni yoki tibbiy baholashni talab qiladigan boshqa holatlarni istisno qila olmaydi.
Shuning uchun yuklamani jiddiy oshirishdan oldin qaysi tekshiruvlar haqiqatan ham kerakligini tushunish foydali.
Har bir yuguruvchi tekshiruvdan o‘tishi kerakmi?
Barcha insonlar uchun bir xil universal tekshiruvlar ro‘yxati mavjud emas.
Alomatlari va xavf omillari bo‘lmagan sog‘lom inson har bir yugurishdan oldin avtomatik ravishda kengaytirilgan kardiologik tekshiruvdan o‘tishi shart emas.
Sport kardiologiyasida dastlabki baholash odatda tibbiy va oilaviy anamnez, ko‘rik hamda xavf omillarini baholashdan boshlanadi. Qo‘shimcha tekshiruvlarga ehtiyoj yosh, yuklama darajasi, alomatlar, anamnez va dastlabki ko‘rik natijalariga bog‘liq.
Bu muhim jihat.
Inson yugurish bilan shug‘ullanishga qaror qilganining o‘zi bir vaqtning o‘zida EKG, yurak UTTsi, MRT va yuklama testini o‘tkazish zarurligini anglatmaydi.
Kimlar ayniqsa shifokorga murojaat qilishi kerak?
Jismoniy yuklama vaqtida quyidagi holatlar paydo bo‘lsa, tibbiy baholash ayniqsa muhim:
- ko‘krakda og‘riq yoki bosim;
- odatdagidan kuchli nafas qisishi;
- bosh aylanishi;
- hushdan ketish;
- yurak urishidagi uzilishlar yoki yaqqol yurak urishini his qilish;
- yuklamani ko‘tarish qobiliyatining keskin pasayishi;
- odatdagidan kuchli holsizlik.
Oilaviy anamnez ham alohida ahamiyatga ega.
Yoshligida qarindoshning to‘satdan vafot etgani, irsiy yurak kasalliklari, kardiomiopatiyalar, jiddiy ritm buzilishlari va sababi tushunarsiz hushdan ketish holatlari xavotir uyg‘otadi.
Sportchilarda bunday alomatlar yoki oilaviy xavf omillarining mavjudligi batafsilroq tekshiruv uchun asos bo‘ladi.
Tekshiruvni nimadan boshlash kerak?
Ko‘pchilik insonlar uchun birinchi qadam shifokor ko‘rigidan o‘tish bo‘lishi kerak.
Shifokor anamnezni yig‘adi, shikoyatlarni, oilaviy tarixni, arterial bosimni va boshqa xavf omillarini baholaydi.
Zarurat bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlarni tayinlaydi.
Bu maksimal darajada keng tahlillar paketini mustaqil ravishda sotib olishdan ancha oqilona.
Ayniqsa quyidagilarni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, bu haqda shifokorga aytish muhim:
- yugurish hajmini keskin oshirish;
- marafonga tayyorgarlik ko‘rish;
- intensiv mashg‘ulotlarga o‘tish;
- musobaqalarda qatnashish;
- uzoq tanaffusdan keyin sportga qaytish;
- ma’lum kasallik mavjud bo‘lgan holda mashq qilish.
EKG nimani ko‘rsatadi?
Elektrokardiogramma yurakning elektr faoliyatini qayd etadi.
U ayrim yurak ritmi va o‘tkazuvchanligi buzilishlarini, shuningdek ayrim yurak kasalliklarining belgilarini aniqlashga yordam beradi.
Sportchilarda EKGni talqin qilishning o‘ziga xos jihatlari bor. Muntazam mashg‘ulotlar fiziologik o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin, ular mashq qilmaydigan insonda noodatiy ko‘rinishi mumkin edi.
Shuning uchun sport EKGsini sportchilar yuragining xususiyatlarini biladigan mutaxassis talqin qilishi kerak. Xalqaro mezonlar normal moslashuv o‘zgarishlarini ehtimoliy patologiya belgilaridan ajratish uchun maxsus ishlab chiqilgan.
Barcha yuguruvchilarga EKG kerakmi?
Bu yerda ikki xil savolni ajratish muhim.
Birinchi: alomatlari yoki kasallikdan shubha bo‘lgan insonga EKG kerakmi?
Bunday holatda EKG diagnostik tekshiruvning bir qismi bo‘lishi mumkin.
Ikkinchi: alomatlari bo‘lmagan barcha sog‘lom kattalarga EKG qilish kerakmi?
«Ha» degan universal javob yo‘q.
Masalan, USPSTF yurak-qon tomir hodisalari xavfi past bo‘lgan, alomatlarsiz kattalarda EKG yordamida muntazam skriningni tavsiya qilmaydi, chunki noto‘g‘ri ijobiy natijalar va keyingi keraksiz tekshiruvlarning ehtimoliy zarari foydadan ustun kelishi mumkin.
Sport kardiologiyasi vaziyatga kengroq qaraydi, chunki sportchilarda irsiy kasalliklar va yuqori intensivlikdagi yuklamalar bilan bog‘liq alohida xavflar mavjud. Shu sababli skrining haqidagi qaror sport konteksti, yosh, alomatlar, oilaviy anamnez va malakali talqinning mavjudligiga bog‘liq.
Yurak UTTsi
Exokardiografiya yurakning tuzilishi va faoliyatini baholash imkonini beradi.
UTT yordamida quyidagilarni o‘rganish mumkin:
- yurak kameralarining o‘lchamlari;
- devorlarning qalinligi;
- klapanlarning ishlashi;
- yurakning qisqarish qobiliyati;
- qon harakati;
- ayrim tug‘ma xususiyatlar.
Sportchilarda yurak muntazam mashg‘ulotlarga moslashishi mumkin. Shuning uchun ayrim kameralar hajmining kattalashishi yoki devorlar qalinligidagi o‘zgarishlarning o‘zi kasallikni anglatmaydi.
Aynan shu yerda sportdagi moslashuv bilan patologik o‘zgarishlar o‘rtasidagi farqni tushunadigan mutaxassis bahosi ayniqsa muhim.
UTT sog‘lom havaskor yuguruvchilarning har biri uchun majburiy birinchi tekshiruv emas. Sport kardiologiyasida undan ko‘proq ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda yoki boshqa tekshiruvlarning shubhali natijalarida foydalaniladi.
Yuklama testi nima?
Yuklama testi jismoniy ish vaqtida organizm reaksiyasini bevosita baholash imkonini beradi.
Inson yugurish yo‘lakchasi yoki veloergometrda yuklamani bajaradi, mutaxassislar esa turli ko‘rsatkichlarni kuzatadi.
Protokolga qarab quyidagilar baholanishi mumkin:
- EKG;
- yurak urish chastotasi;
- arterial bosim;
- yuklamani ko‘tara olish qobiliyati;
- alomatlarning paydo bo‘lishi;
- ayrim variantlarda kislorod iste’moli.
Agar gaz almashinuvi tahlili ishlatilsa, tekshiruv kardiopulmonal yuklama testi yoki CPET deb ataladi.
Sportchi uchun bunday test yurak-qon tomir tizimining reaksiyasini tekshirish bilan birga organizmning funksional imkoniyatlarini ham baholash zarur bo‘lganda ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin.
Yuklama testi yordamida mashg‘ulot zonalarini aniqlash mumkinmi?
Ayrim hollarda ha.
Agar test vaqtida gaz almashinuvi va boshqa fiziologik ko‘rsatkichlar bir vaqtda baholansa, mutaxassis intensivlikning individual yo‘nalishlarini aniqlashi mumkin.
Bu quyidagilarni aniqroq belgilashga yordam beradi:
- aerob chegara;
- ikkinchi chegara;
- mos puls diapazonlari;
- yuklamaning ma’lum darajalaridagi tezlik yoki quvvat;
- VO2max.
Ammo puls zonalarini boshqa usullar bilan ham aniqlash mumkin.
Shuning uchun sport testi mavjudligi usiz to‘g‘ri mashq qilishning imkoni yo‘q degani emas.
VO2max nima?
VO2max intensiv yuklama vaqtida organizmning kislorodni maksimal iste’mol qilish tezligini ko‘rsatadi.
Ko‘rsatkich odatda bir daqiqada tana vaznining har bir kilogrammiga millilitr kislorod shaklida ifodalanadi.
U aerob ish qobiliyatini baholash uchun ishlatiladi va sport fiziologiyasida keng qo‘llanadi.
Ammo yuqori VO2maxning o‘zi marafonda tez natijani kafolatlamaydi.
Natijaga quyidagilar ham ta’sir qiladi:
- yugurish iqtisodiyligi;
- chegaraviy tezlik;
- VO2maxning yuqori foizini ushlab turish qobiliyati;
- mashg‘ulot hajmi;
- kuch tayyorgarligi;
- ovqatlanish;
- tiklanish;
- taktika.
Shuning uchun VO2maxni yuguruvchining yagona ko‘rsatkichi sifatida qabul qilmaslik kerak.
Aerob va anaerob chegara nima?
Soddalashtirib aytganda, chegaralar intensivlik oshganda organizm reaksiyasi sezilarli ravishda o‘zgara boshlaydigan nuqtalarni tavsiflaydi.
Pastroq intensivlikda organizm ishni aerob mexanizmlar yordamida nisbatan barqaror ta’minlay oladi.
Yuklama yanada oshirilganda anaerob metabolizmning hissasi ortadi va ventilyatsion javob o‘zgaradi.
Sport fiziologiyasida chegaralarni aniqlashning turli usullari qo‘llanadi. Shuning uchun puls, laktat, ventilyatsiya yoki hisoblash formulalari orqali olingan qiymatlar bir xil bo‘lishi shart emas.
Shu sababli individual testsiz «sizning to‘rtinchi zonangiz aynan 180 zarbadan boshlanadi» degan fikr haddan tashqari qat’iy bo‘lishi mumkin.
Umumiy qon tahlilini topshirish kerakmi?
Agar tegishli ko‘rsatmalar bo‘lsa, qon tahlili foydali bo‘lishi mumkin.
Masalan, kuchli charchoq, ish qobiliyatining pasayishi, temir tanqisligi yoki boshqa holatlardan shubha bo‘lsa, shifokor laboratoriya tekshiruvini tayinlashi mumkin.
Sportchilarda temir tanqisligi va anemiyani hisobga olish ayniqsa muhim, chunki ular kislorod tashilishi va ish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.
Ammo inson yugurishni boshlagani uchungina o‘nlab ko‘rsatkichlarni topshirish shart emas.
Tahlillar ro‘yxatini shifokor bilan birgalikda aniqlash yaxshiroq.
Nima uchun gemoglobin yuguruvchi uchun muhim?
Gemoglobin kislorodning qon orqali tashilishida ishtirok etadi.
Agar uning darajasi anemiya sababli pasaysa, organizmning ishlayotgan mushaklarga kislorod yetkazib berish qobiliyati kamayishi mumkin.
Yuguruvchi uchun bu quyidagicha namoyon bo‘lishi mumkin:
- ish qobiliyatining pasayishi;
- odatdagidan kuchli nafas qisishi;
- charchoqning kuchayishi;
- odatdagi tezlikni ko‘tara olishning yomonlashishi.
Ammo charchoq hissiga asoslanib mustaqil ravishda temir qabul qilish kerak emas.
Avval alomatlarning sababini tushunish va zarurat bo‘lsa tegishli ko‘rsatkichlarni tekshirish kerak.
Mashg‘ulotlar sabab yurak haqiqatan ham kattalashadimi?
Muntazam mashg‘ulotlar haqiqatan ham yurakning fiziologik moslashuviga olib kelishi mumkin.
Chidamlilik sportchilarda yurak kameralarining o‘lchamlari, devorlar qalinligi va funksional ko‘rsatkichlar o‘zgarishi mumkin.
Bu «sportchi yuragi» deb ataladi.
Ammo fiziologik moslashuv va kasallikni farqlash muhim.
Yurakning har qanday kattalashishi foydali moslashuv emas va ko‘rsatkichlardagi har qanday o‘zgarish patologiyani anglatmaydi.
Shuning uchun EKG yoki UTT natijalarini «sportchilarda yurak katta bo‘lishi kerak» degan tamoyil asosida mustaqil talqin qilish mumkin emas.
Yugurish vaqtida yurakda nima sodir bo‘ladi?
Intensivlik oshganda mushaklarga ko‘proq kislorod kerak bo‘ladi.
Yurak bunga yurak chiqishini oshirish orqali javob beradi.
U, avvalo, ikkita tarkibiy qismga bog‘liq:
yurak chiqishi = yurak urish chastotasi ? zarb hajmi.
Intensivlik qanchalik yuqori bo‘lsa, ishlayotgan mushaklarga shunchalik ko‘p qon yetkazish kerak bo‘ladi.
Tayyorlangan insonda yurak-qon tomir tizimi muntazam yuklamaga moslashadi. Natijada bir xil submaksimal ish vaqtida organizm uni samaraliroq bajarishi mumkin.
Shuning uchun bir necha oylik mashg‘ulotlardan keyin ayni tezlik ancha yengil tuyulishi mumkin.
Nima uchun juda tez boshlash mumkin emas?
Boshlovchilarning keng tarqalgan xatolaridan biri keskin start olishdir.
Dastlabki yuzlab metrlarni inson rejalashtirilgan tezlikdan ancha tez yuguradi, keyin nafas qisishi tez paydo bo‘ladi, puls oshadi va tezlikni keskin pasaytirishga to‘g‘ri keladi.
Sababi oddiy: organizm barqaror ushlab tura oladigan darajadan yuqori yuklama oladi.
Bu ayniqsa musobaqalarda tez-tez sodir bo‘ladi.
Finish chizig‘i oldinda ko‘ringani tezlashish istagini paydo qiladi, to‘plangan charchoq esa organizm imkoniyatlarini allaqachon cheklab qo‘ygan bo‘ladi.
Shuning uchun masofa bo‘ylab zo‘riqishni to‘g‘ri taqsimlash katta ahamiyatga ega.
Yuklama haddan tashqari yuqori ekanini qanday tushunish mumkin?
Faqat pulsga qarab baholash yetarli emas.
Quyidagilarga e’tibor bering:
- odatdagidan kuchli nafas qisishi;
- bosh aylanishi;
- ko‘krakdagi og‘riq yoki bosim;
- yurak ritmidagi uzilishlar;
- keskin holsizlik;
- koordinatsiyaning buzilishi;
- odatdagi yuklama kutilmaganda juda og‘ir tuyulishi.
Bunday alomatlarda mashg‘ulotni to‘xtatish va holatni tibbiy mutaxassis bilan baholash kerak.
Yuklama vaqtida ko‘krakdagi og‘riq, hushdan ketish yoki hushdan ketish oldi holatiga ayniqsa jiddiy munosabatda bo‘lish kerak. Bunday alomatlar kardiologik baholashni talab qiladigan belgilar qatoriga kiradi.
Yurak kasalligi bo‘lsa, yugurish mumkinmi?
Tashxisning o‘zi bu savolga javob bermaydi.
Ayrim yurak-qon tomir kasalliklari jismoniy faollik bilan mos keladi, ammo yuklama hajmi va intensivligi individual tarzda moslashtirilishi kerak bo‘lishi mumkin.
Sport kardiologiyasi bo‘yicha Yevropa tavsiyalari yurak-qon tomir kasalligi mavjud bo‘lganda xavfni individual baholash va shifokor bilan sportchi o‘rtasida birgalikda qaror qabul qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Shuning uchun quyidagi qoidani qo‘llab bo‘lmaydi:
«Agar yurak kasalligi bo‘lsa, yugurish taqiqlanadi».
Ammo qarama-qarshi fikr:
«Har qanday tashxisda yugurish yurak uchun foydali»
ham noto‘g‘ri.
Agar inson hech qachon tekshiruvdan o‘tmagan bo‘lsa-chi?
Agar inson ko‘p yillar davomida kamharakat hayot tarzida yashagan va intensiv mashg‘ulotlarni boshlashga qaror qilgan bo‘lsa, bu masalani shifokor bilan muhokama qilish oqilona.
Ayniqsa quyidagilar mavjud bo‘lsa:
- yuqori qon bosimi;
- chekish;
- diabet;
- ortiqcha vazn;
- yuqori xolesterin;
- yurak-qon tomir kasalliklarining oilaviy tarixi;
- yurak bilan bog‘liq alomatlar;
- uzoq vaqt davom etgan jismoniy harakatsizlik.
Shifokor oddiy ko‘rik yetarlimi yoki qo‘shimcha tekshiruvlar kerakmi, aniqlaydi.
Marafondan oldin nima qilish kerak?
Marafon organizmga oddiy yugurishga qaraganda ancha yuqori talablar qo‘yadi.
Shuning uchun tayyorgarlik faqat mashg‘ulot rejasidan iborat bo‘lmasligi kerak.
Quyidagilarni baholash kerak:
- sog‘liq holati;
- oldingi mashg‘ulot tajribasi;
- uzoq yugurishlarni ko‘tara olish;
- tiklanish;
- surunkali kasalliklarning mavjudligi;
- yuklama vaqtida paydo bo‘ladigan alomatlar.
Agar shubhali alomatlar paydo bo‘lsa, muammo musobaqada namoyon bo‘lgandan keyin emas, og‘ir mashg‘ulotlar bloki boshlanishidan oldin tekshiruvdan o‘tgan ma’qul.
Har yili to‘liq check-up kerakmi?
Har bir havaskor har yili bir xil tekshiruvlar to‘plamidan o‘tishi kerak degan universal talab mavjud emas.
Tekshiruvlarning chastotasi va tarkibi quyidagilarga bog‘liq:
- yosh;
- sog‘liq holati;
- mashg‘ulot hajmi;
- sport darajasi;
- kasalliklar;
- dori vositalari bilan davolanish;
- yangi alomatlarning paydo bo‘lishi;
- oldingi tekshiruvlar natijalari.
Professional sportchilarda tibbiy kuzatuv odatda tizimliroq bo‘ladi.
Havaskorga bunday darajadagi nazorat har doim ham kerak emas.
Asosiy tekshiruv sifatida nimani hisoblash mumkin?
Muntazam yugurishni boshlamoqchi bo‘lgan sog‘lom katta yoshli inson uchun oqilona ketma-ketlik quyidagicha bo‘lishi mumkin:
1. Shifokor ko‘rigi.
Sog‘liq holati, shikoyatlar, oilaviy anamnez va xavf omillarini muhokama qilish.
2. Qon bosimi va asosiy sog‘liq ko‘rsatkichlarini o‘lchash.
3. Ko‘rsatmalar mavjud bo‘lsa — EKG.
4. Shubha yoki o‘zgarishlar mavjud bo‘lsa — qo‘shimcha kardiologik tekshiruv.
5. Sport formasini baholash zarur bo‘lsa — yuklama testi yoki CPET.
6. Qon tahlillari — ko‘rsatmalar va shikoyatlarga qarab.
Bu har bir yuguruvchi uchun bir xil o‘nta tekshiruvdan iborat ro‘yxatdan ancha oqilona.
Tekshiruvda o‘zgarish aniqlansa nima qilish kerak?
Mustaqil ravishda o‘zingizga tashxis qo‘yishga urinmang.
Sportchi yuragida mashq qilmaydigan inson ko‘rsatkichlaridan farq qiladigan xususiyatlar bo‘lishi mumkin.
Boshqa tomondan, patologik o‘zgarishlar ham sportga moslashuv sifatida niqoblanishi mumkin.
Agar shifokor o‘zgarishni aniqlagan bo‘lsa, keyingi qadam mutaxassis tomonidan uni talqin qilish va zarurat bo‘lsa qo‘shimcha diagnostika o‘tkazish bo‘lishi kerak.
Zamonaviy tavsiyalar sport EKGsini to‘g‘ri talqin qilish va shubhali natijalarda keyingi tekshiruvlarning muhimligini ta’kidlaydi.
Har qanday check-updan ham nima muhimroq?
Tibbiy tekshiruv oqilona mashg‘ulotning o‘rnini bosa olmaydi.
Hatto sog‘lom inson ham yuklama hajmi va intensivligini keskin oshirsa, muammolarga duch kelishi mumkin.
Shuning uchun yuguruvchi xavfsizligi bir nechta omilga bog‘liq:
- yuklamani bosqichma-bosqich oshirish;
- yetarli tiklanish;
- me’yoriy ovqatlanish;
- uyqu;
- alomatlarni nazorat qilish;
- mos mashg‘ulot dasturi;
- shifokorga o‘z vaqtida murojaat qilish.
Tibbiy check-up organizmning dastlabki holatini tushunishga va e’tibor talab qiladigan vaziyatlarni aniqlashga yordam beradi. Ammo u umrbod xavfsizlik kafolatini bermaydi.
Boshlovchi yuguruvchi uchun eng muhimi
Agar siz hech qachon sport bilan shug‘ullanmagan bo‘lsangiz va yugurishni boshlashga qaror qilgan bo‘lsangiz, darhol o‘nlab tekshiruvlardan o‘tish shart emas.
Sog‘liq holati va xavf omillarini baholashdan boshlang.
Agar alomatlar, kasalliklar yoki oilada yurak bilan bog‘liq muammolar tarixi bo‘lsa, bu haqda shifokorga ayting.
Agar jiddiy mashg‘ulot sikli, marafon yoki intensiv tayyorgarlikni rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, shifokor EKG, exokardiografiya, yuklama testi yoki laboratoriya tekshiruvlari kerak yoki kerak emasligini aniqlashi mumkin.
Va eng muhimi: yurak holatini faqat soatdagi puls ko‘rsatkichi orqali aniqlashga urinmang.
Sport soatlari mashg‘ulot jarayonini nazorat qilishga yordam beradi. Ular tibbiy diagnostikaning o‘rnini bosa olmaydi.