Yugurish haqida turli qarashlar mavjud. Ayrimlar uni jismoniy formani saqlashning eng qulay usullaridan biri deb biladi. Boshqalar esa muntazam yugurishni tizza, umurtqa pog‘onasi va yurak bilan bog‘liq muammolar bilan bog‘laydi.
Bunday fikrlarning ayrimlari organizmning jismoniy yuklamaga moslashish jarayonini noto‘g‘ri tushunishdan kelib chiqadi. Shu bilan birga, jismoniy yuklama o‘z-o‘zidan muammolar yuzaga kelmasligini kafolatlamaydi. Ko‘p narsa mashg‘ulotlar hajmi, yugurish texnikasi, tiklanish va dastlabki tayyorgarlik darajasiga bog‘liq.
Nima uchun organizm jismoniy yuklamaga muhtoj?
Organizm doimiy ravishda o‘zi yashayotgan sharoitga moslashadi. Muntazam jismoniy faollik mushaklar, boylamlar, yurak-qon tomir tizimi va boshqa tizimlarni faol ishlashga undaydi. Natijada ular yuklamaga moslashadi.
Kamharakat turmush tarzida bunday moslashuv uchun zarur bo‘lgan ta’sirlar kamayadi. Odam kunning katta qismini o‘tirib o‘tkazishi, avtomobil yoki liftdan foydalanishi va mushaklariga deyarli yuklama bermasligi mumkin.
Shuning uchun yugurishning foydasi haqida gapirganda masalaga kengroq qarash kerak. Bu yerda muntazam harakatlanish va organizmning jismoniy yuklamani ko‘tara olish qobiliyati muhim ahamiyatga ega.
Mushaklarda qanday o‘zgarishlar yuz beradi?
Yugurish vaqtida oyoq va gavda mushaklari, shuningdek, tana holatini saqlash va kuchni uzatishga yordam beradigan stabilizator mushaklar ishlaydi.
Jismoniy faollik yetishmasa, mushak tizimi kamroq rag‘bat oladi. Muntazam mashqlar mushaklarning kuchi va funksional imkoniyatlarini saqlashga yordam beradi.
Buning uchun mashg‘ulotlarni kuch sporti darajasiga olib chiqish shart emas. Yugurishni oyoq, gavda va orqa mushaklariga mo‘ljallangan mashqlar bilan birlashtirish mumkin.
Bu, ayniqsa, ko‘p vaqtini o‘tirib o‘tkazadigan odamlar uchun muhim. Gavda mushaklarining zaifligi kundalik faoliyat va sport yuklamalarini qanchalik qulay bajara olishga ta’sir qilishi mumkin.
Yugurish va umurtqa pog‘onasi
Yugurish vaqtida umurtqa pog‘onasi haqiqatan ham yuklama ostida bo‘ladi. Har bir qadamda oyoqlar va gavda orqali kuch uzatiladi.
Ammo yuklama mavjudligining o‘zi shikastlanish yuz berayotganini anglatmaydi.
Tayanch-harakat tizimi mexanik ta’sirlarga moslasha oladi. Biroq organizmning bunday moslashuv qobiliyati yuklama insonning tayyorgarlik darajasiga qanchalik mos kelishiga bog‘liq.
Agar odam uzoq vaqt mashq qilmagan bo‘lsa-yu, keyin yugurish hajmi yoki intensivligini keskin oshirsa, noqulaylik paydo bo‘lish ehtimoli ortadi. Shu sababli uzoq tanaffusdan keyin mashg‘ulotlarga bosqichma-bosqich qaytish kerak.
Yugurish tizzalarni eskirtiradimi?
Bu yugurishga qarshi eng keng tarqalgan dalillardan biridir.
Kundalik tasavvurda bo‘g‘im mexanik detalga o‘xshatiladi: harakatlar qancha ko‘p bo‘lsa, u shuncha tez eskiradi. Biroq inson organizmi ancha murakkab tuzilgan.
Bo‘g‘imlar, suyaklar, mushaklar, paylar va boylamlar jismoniy yuklamaga javob beradi hamda unga moslasha oladi.
Shu bilan birga, bundan har qanday hajmdagi yugurish xavfsiz degan xulosa chiqarmaslik kerak. Yuklama keskin oshirilganda, tiklanish yetarli bo‘lmaganda, jarohatlar yoki texnikadagi kamchiliklar mavjudligida va boshqa sharoitlarda muammolar paydo bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun savolni boshqacha qo‘yish ma’qul: tanlangan yuklama aynan shu insonning imkoniyatlariga qanchalik mos?
Yurak va jismoniy yuklama
Yurakning ko‘p marta qisqarishi uni «eskirtiradi» degan fikr ham uchraydi.
Bunday qarash yurak-qon tomir tizimining faoliyatini haddan tashqari soddalashtiradi.
Jismoniy faollik vaqtida yurak faolroq ishlaydi, chunki mushaklarga ko‘proq kislorod kerak bo‘ladi. Muntazam mashg‘ulotlar davomida organizm yuklamaga moslashadi va yurak-qon tomir tizimi samaraliroq ishlay boshlaydi.
Biroq yuqori puls har bir mashg‘ulotning maqsadi bo‘lishi shart emas. Intensivlik mashg‘ulot vazifasi va tayyorgarlik darajasiga mos kelishi kerak.
Shuning uchun doimiy ravishda imkoniyat chegarasida shug‘ullanishga hojat yo‘q. Mashg‘ulotlar rejasida yengil yugurish, o‘rtacha yuklama va intensiv masofalar uchun ham o‘rin bor.
Jismoniy yuklamadan keyin organizm qanday tiklanadi?
Jismoniy yuklama organizm uchun stress hisoblanadi. Mashg‘ulot vaqtida energiya zaxiralari sarflanadi, mushaklar mexanik yuklama oladi va yurak-qon tomir tizimi faoliyati kuchayadi.
Mashg‘ulot tugagach, tiklanish jarayoni boshlanadi.
Shu sababli mashg‘ulot jarayoni faqat yuklamadan iborat emas. Uyqu, ovqatlanish va tiklanish kunlari ham muntazam shug‘ullanish qobiliyatini saqlashda muhim o‘rin tutadi.
Agar yetarli tiklanishsiz mashg‘ulotlar hajmi va intensivligi doimiy oshirilsa, moslashuv jarayoni o‘rnini to‘plangan charchoq egallashi mumkin.
Qulaylik chegarasi va harakat
Salomatlik haqida gap ketganda, ko‘pincha «qulaylik zonasidan chiqish» iborasi ishlatiladi.
Jismoniy faollik nuqtayi nazaridan bu tushuncha amaliy ma’noga ega. Agar organizm doimo bir xil, odatiy yuklamani olsa, keyingi moslashuv uchun rag‘bat cheklangan bo‘ladi.
Biroq odatiy darajadan chiqish har doim og‘riq yoki kuchli holdan toyishga qaramay shug‘ullanish kerakligini anglatmaydi.
Jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun yuklama me’yorlangan bo‘lishi lozim. Organizmga qo‘yiladigan talablarni asta-sekin oshirish va unga moslashish uchun vaqt berish kerak.
Kamharakat turmush tarzi ham nima uchun muammolar keltirib chiqaradi?
Mashg‘ulotlarning yo‘qligi organizmga umuman yuklama tushmaydi degani emas.
Odam yuradi, o‘tiradi, tik turadi, zinadan ko‘tariladi, buyumlarni ko‘tarib yuradi va uy yumushlarini bajaradi. Shu bilan birga, uzoq vaqt o‘tirish va kam harakatlanish umumiy jismoniy faollikni cheklashi mumkin.
Shuning uchun «yugurish yoki umuman harakat qilmaslik» tarzidagi tanlov masalani haddan tashqari soddalashtiradi.
Salomatlik uchun umumiy jismoniy faollik darajasi muhim. Yugurish esa uni saqlash usullaridan biri bo‘lishi mumkin.
Keksalikda ham yugurish mumkinmi?
Katta yoshda ham yugurishni davom ettirayotgan insonlar ko‘p. Yoshning o‘zi jismoniy faollikdan voz kechish uchun avtomatik sabab bo‘la olmaydi.
Biroq yosh o‘tishi bilan tiklanish tezligi, mushak massasi, harakatchanlik va ayrim yuklamalarni ko‘tara olish qobiliyati o‘zgaradi. Shu sababli mashg‘ulotlar dasturi insonning individual holatini hisobga olishi kerak.
Maqsad harakatlanish qobiliyatini saqlash va jismoniy talablarga bosqichma-bosqich moslashishdan iborat.
Yugurish haqidagi afsonalar qayerdan kelib chiqadi?
Yugurish haqida bahs yuritishdagi muammolardan biri shundaki, ayrim holatlar umumiy qoidaga aylantiriladi.
Agar odam yugurish vaqtida jarohat olsa, bu yugurishning o‘zi zararli ekanini isbotlamaydi. Xuddi shuningdek, bir sportchida muammo bo‘lmasligi har qanday mashg‘ulot rejasi hammaga mos kelishini anglatmaydi.
Internetda bir-biriga zid fikrlarni uchratish mumkin: yugurishdan butunlay voz kechish kerak degan qarashdan tortib, deyarli har qanday sharoitda yugurishni tavsiya qilishgacha.
Vaziyatni aniq omillar asosida baholash kerak: qanday yuklama bajarilmoqda, inson qanchalik tayyor, mashg‘ulot hajmi qanchalik tez oshirilmoqda, tiklanish uchun vaqt ajratilyaptimi va qandaydir alomatlar kuzatilyaptimi?
Yugurish organizmni rivojlantirishi kerak, uni doimiy ravishda imkoniyat chegarasida sinamasligi lozim
Muntazam mashg‘ulotlar muvozanatni talab qiladi.
Juda kichik yuklama yetarli mashg‘ulot rag‘batini bermasligi mumkin. Haddan tashqari katta yuklama esa charchoqning to‘planishiga va tiklanish bilan bog‘liq muammolarga olib kelishi ehtimoli bor.
Shuning uchun salomatlik uchun yugurishni uzoq muddatli jarayon sifatida ko‘rish mumkin. Bosqichma-bosqich moslashish, mashg‘ulot turlarini almashtirib turish, mushaklarni mustahkamlash va yetarli tiklanish jismoniy formani doimiy ravishda imkoniyat chegarasida ishlamasdan saqlashga yordam beradi.
Asosiy savol yugurishning o‘zi foydalimi yoki zararlimi, degan masalada emas. Muhimi, inson qanday shug‘ullanayotgani, qaysi yuklamani tanlayotgani va organizmi unga moslasha olayotganidir.