Yuguruvchi uchun tuz va elektrolitlar: qancha natriy kerak

Yugurishda tuz va elektrolitlar: aslida qancha natriy kerak

Yugurish paytida organizm ter bilan birga suv va elektrolitlarni yo‘qotadi. Shu sababli uzoq mashg‘ulot yoki musobaqa vaqtida tabiiy savol tug‘iladi: oddiy suv ichish yetarlimi yoki qo‘shimcha natriy ham olish kerakmi?

Barcha yuguruvchilar uchun bir xil javob yo‘q.

Yuklama paytida zarur bo‘lgan suyuqlik va natriy miqdori mashg‘ulot davomiyligi, harorat, namlik, intensivlik, terlash tezligi va ter tarkibidagi individual xususiyatlarga bog‘liq.

Kundalik ovqatlanish bilan sport yuklamasi o‘rtasidagi farqni ham tushunish kerak. Aksariyat odamlarga har kuni tuz iste’molini ataylab oshirish shart emas. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti kattalarga kuniga 2 grammdan kam natriy olishni tavsiya qiladi. Bu 5 grammdan kam osh tuziga teng.

Uzoq yugurish paytida esa vaziyat boshqacha bo‘lishi mumkin.

Natriy organizmga nima uchun kerak?

Natriy hujayralardan tashqaridagi suyuqlik hajmini saqlash, asab tizimining ishlashi va nerv impulslarini uzatish, shuningdek, mushaklarning normal faoliyatida ishtirok etadi.

Shu sababli «tuz nerv impulslarining uzatilishi uchun kerak» degan fikr fiziologik asosga ega.

Ammo bundan qancha ko‘p tuz iste’mol qilinsa, nerv impulslari yoki mushak qisqarishlari shuncha kuchli bo‘ladi degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Organizm elektrolitlar konsentratsiyasini juda tor diapazonda ushlab turadi. Odatdagi ovqatlanish sharoitida qo‘shimcha katta miqdordagi tuz mushaklarni avtomatik ravishda kuchaytirmaydi.

Elektrolitlar nima?

Elektrolitlar eritmada ionlarga ajraladigan va organizmdagi elektr jarayonlarida ishtirok etadigan moddalardir.

Asosiy elektrolitlarga quyidagilar kiradi:

  • natriy;
  • kaliy;
  • xlorid;
  • kalsiy;
  • magniy.

Ular suv muvozanatini saqlash, asab tizimi faoliyati va mushaklarning qisqarishida ishtirok etadi.

Osh tuzi asosan natriy xloriddan iborat. Suvda eriganda u natriy va xlorid ionlariga ajraladi.

Demak, «elektrolitlar» tushunchasi oddiy tuzdan ancha keng.

Nega ter sho‘r bo‘ladi?

Terlashning asosiy vazifasi tanani sovitishdir.

Organizm qiziganda ter bezlari teri yuzasiga suyuqlik chiqaradi. Ter bug‘langanda issiqlikni olib ketadi va tana haroratini me’yorda saqlashga yordam beradi.

Ter bilan birga suv va elektrolitlar, jumladan, natriy hamda xlorid yo‘qotiladi.

Biroq inson terini barcha odamlarda bir xil konsentratsiyaga ega oddiy tuz eritmasi deb hisoblash mumkin emas.

Ter tarkibidagi natriy miqdori sportchilar o‘rtasida sezilarli farq qiladi. Bunga individual xususiyatlar, terlash tezligi, atrof-muhit harorati, ish intensivligi, issiqqa moslashuv va boshqa omillar ta’sir ko‘rsatadi.

Shuning uchun bir xil marafonni yugurgan ikki sportchi mutlaqo har xil miqdorda natriy yo‘qotishi mumkin.

Yuguruvchi qancha suyuqlik yo‘qotadi?

Bu borada ham yagona ko‘rsatkich mavjud emas.

1300 nafardan ortiq sportchi haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan tadqiqotda chidamlilik sporti vakillarining o‘rtacha terlash tezligi soatiga taxminan 1,28 litrni tashkil etgan. Biroq individual ko‘rsatkichlar orasidagi farq katta bo‘lgan.

Shu sababli «odam har bir mashg‘ulotda albatta yarim litr tuz yo‘qotadi» kabi fikrlar fiziologik jihatdan noto‘g‘ri.

Odatda gap tarkibida ma’lum miqdorda natriy bo‘lgan suyuqlik yo‘qotilishi haqida boradi.

Shuning uchun sportchi o‘rtacha raqamga tayanishdan ko‘ra, o‘zining terlash tezligini bilishi foydaliroq.

O‘z terlash tezligini qanday aniqlash mumkin?

Amaliy usullardan biri mashg‘ulotdan oldin va keyin taroziga tushishdir.

Masalan:

Yugurishdan oldingi vazn: 61,0 kg

Yugurishdan keyingi vazn: 60,3 kg

Mashg‘ulot davomida ichilgan suyuqlik: 500 ml

Agar mashg‘ulot vaqtida siydik ajralmagan bo‘lsa, suyuqlik yo‘qotilishini taxminan quyidagicha hisoblash mumkin:

0,7 + 0,5 = 1,2 litr

Mashg‘ulot 1 soat 30 daqiqa davom etgan bo‘lsa:

1,2 / 1,5 = 0,8 l/soat

Bu terlash tezligining taxminiy ko‘rsatkichidir.

Usul mutlaqo aniq emas, ammo tana vaznining o‘zgarishi mashg‘ulot paytida suyuqlik yo‘qotilishini baholashning eng amaliy usullaridan biri hisoblanadi.

Yo‘qotilgan terning hammasini qayta to‘ldirish kerakmi?

Har doim ham emas.

«Qancha suyuqlik yo‘qotgan bo‘lsang, aynan shuncha ichishing kerak» degan eski qarash masalani haddan tashqari soddalashtiradi.

Uzoq yuklama paytida kuchli suvsizlanishdan ham, ortiqcha suyuqlik ichishdan ham saqlanish muhim. Zamonaviy tavsiyalar individual yondashuvni ta’kidlaydi, chunki suyuqlik yetishmasligi ham, me’yoridan ortiq ichish ham sportchining holatini yomonlashtirishi mumkin.

Ayniqsa, sportchi ter bilan yo‘qotganidan ancha ko‘p suyuqlik ichsa, xavfli vaziyat yuzaga kelishi mumkin.

Giponatriyemiya nima?

Jismoniy yuklama bilan bog‘liq giponatriyemiya qondagi natriy konsentratsiyasi haddan tashqari pasayganda yuzaga keladi.

Bunga olib keladigan mexanizmlardan biri organizm chiqarib yubora oladigan miqdordan ko‘proq suyuqlik ichishdir.

Shuning uchun muammo ba’zan sportchining haddan tashqari ko‘p tuz yo‘qotganida emas, balki juda ko‘p suv ichganida bo‘ladi.

Bu juda muhim jihat.

Uzoq musobaqadan keyin ichilgan suyuqlik sababli vazni oshgan sportchi, ehtimol, me’yoridan ortiq ichgan bo‘ladi. Gidratatsiya bo‘yicha tavsiyalarda ham musobaqa paytida ichiladigan suyuqlik miqdori tana vaznining ortishiga olib kelmasligi kerakligi ta’kidlanadi.

Tuz giponatriyemiyaning oldini oladimi?

Uzoq davom etadigan yuklama paytida natriy gidratatsiya strategiyasining bir qismi bo‘lishi mumkin.

Ammo tuz kapsulasi giponatriyemiyadan himoya qiladigan universal vosita emas.

Agar sportchi yo‘qotganidan ancha ko‘p suyuqlik ichishda davom etsa, faqat natriy miqdorini oshirish muammoni hal qilmaydi.

Asosiy vazifa suyuqlik va natriyni terlashning individual xususiyatlariga mos ravishda iste’mol qilishdir.

Qachon elektrolitlar ayniqsa muhim bo‘ladi?

Qisqa va yengil yugurish uchun elektrolitli ichimlik odatda majburiy emas.

Mashg‘ulot taxminan bir soat davom etsa va mo‘tadil sharoitda o‘tkazilsa, odatdagi ovqatlanish hamda suv ko‘pincha yetarli bo‘ladi.

Quyidagi vaziyatlarda ehtiyoj o‘zgarishi mumkin:

  • uzoq yugurishlar;
  • marafon va ultramarafon;
  • issiq havoda mashg‘ulotlar;
  • terlash tezligining yuqoriligi;
  • bir necha soatlik uzluksiz yuklama;
  • suyuqlik va natriyning sezilarli yo‘qotilishi.

Uzoq yuklama vaqtida elektrolitli ichimlik suyuqlik va natriyni bir vaqtda olishning qulay usuli bo‘lishi mumkin.

Nega issiq havoda elektrolitlar muhimroq?

Atrof-muhit harorati yuqori bo‘lganda, tana haroratini boshqarish tizimiga tushadigan yuklama ortadi.

Organizm terni bug‘latish orqali issiqlikni chiqarishga harakat qiladi. Shu sababli suyuqlik yo‘qotilishi ko‘payishi mumkin.

Bunda faqat suvning o‘zi muhim emas.

Sportchi bir necha soat davomida ko‘p terlasa, natriy ham yo‘qotadi. Bunday sharoitda ovqatlanish va ichish rejasi yuklamaga tayyorgarlikning bir qismiga aylanadi.

Shunga qaramay, issiq havoda ham hammaga bir xil miqdorda tuz tavsiya qilib bo‘lmaydi. Terlash tezligi va ter tarkibidagi natriy konsentratsiyasi odamlar orasida katta farq qiladi.

Sport ichimligi o‘rniga mineral suv ichish mumkinmi?

Mineral suv tarkibida natriy, magniy, kalsiy va boshqa minerallar turli miqdorda bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun suvning nomiga emas, yorlig‘idagi tarkibga qarash kerak.

Agar maqsad uzoq mashg‘ulotdan keyin natriy yo‘qotilishini qoplash bo‘lsa, uning haqiqiy konsentratsiyasi muhim.

Biroq marafon vaqtida mineral suv sport ichimligining o‘rnini har doim ham bosa olmaydi. Uzoq musobaqada sportchiga suyuqlik va natriydan tashqari, energiya bilan ta’minlash uchun uglevodlar ham kerak bo‘lishi mumkin.

Nega mashg‘ulotda oddiy tuz iste’mol qilish har doim ham qulay emas?

Nazariy jihatdan natriyni oddiy ovqat yoki tuz orqali olish mumkin.

Amaliyotda esa yugurish vaqtida uning miqdorini ichimlik yoki oldindan hisoblangan sport oziq-ovqati porsiyasi yordamida nazorat qilish osonroq.

Biroq elektrolitlarni har bir mashg‘ulotda majburiy qo‘shimcha sifatida qabul qilish kerak degan fikrga berilmaslik lozim.

Agar odam har kuni sho‘r mahsulotlarni ko‘p iste’mol qilsa va zarurat bo‘lmasa ham qo‘shimcha tuz kapsulalarini qabul qilsa, natriyni ortiqcha miqdorda olishi mumkin.

Tuz va arterial qon bosimi

Kundalik ovqatlanishda tuzning ortiqcha miqdori haqiqatan ham muammo hisoblanadi.

Natriyni ko‘p iste’mol qilish arterial qon bosimining ko‘tarilishi bilan bog‘liq. Yuqori qon bosimi esa yurak-qon tomir kasalliklari va insult xavfini oshiradi. Shu sababli Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti kattalarga kuniga 5 grammdan kam tuz iste’mol qilishni tavsiya etadi.

Ammo sport yuklamasini alohida ko‘rib chiqish kerak.

«Kundalik ovqatda tuz qancha kam bo‘lsa, shuncha yaxshi» degan tavsiyani issiq havoda bir necha soat davom etadigan marafonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq qilib bo‘lmaydi.

Aksincha, intensiv mashg‘ulot ham har kuni ko‘p tuz iste’mol qilish uchun asos bermaydi.

Buyrak toshlari haqida nima deyish mumkin?

Ovqatlanish, natriy iste’moli va buyrak toshlarining ayrim turlari paydo bo‘lish xavfi o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. Biroq «tuz bevosita tosh hosil qiladi» degan fikr masalani haddan tashqari soddalashtiradi.

Xavf tosh turiga, siydik hajmiga, ovqatlanishga, siydikdagi kalsiy va boshqa moddalar konsentratsiyasiga, irsiyatga hamda bir qator tibbiy omillarga bog‘liq.

Shuning uchun ilgari buyragida tosh bo‘lgan odam mashg‘ulotlar uchun o‘zboshimchalik bilan ko‘p miqdorda tuz yoki elektrolit iste’mol qilishni boshlamasligi kerak.

Bunday strategiyani shifokor bilan muhokama qilish ma’qul.

Marafonda faqat suv ichish mumkinmi?

Ba’zi holatlarda mumkin, ammo hammasi sharoitga bog‘liq.

Agar sportchi bir necha soat yugursa, ko‘p terlasa va natriy hamda uglevodlarni deyarli olmasa, faqat suv ichish maqbul ovqatlanish strategiyasi uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Boshqa tomondan, doimiy ravishda ko‘p miqdorda suv ichishga urinish ham muammo tug‘diradi.

Shuning uchun marafon uchun bir nechta jihatni oldindan rejalashtirish kerak:

Suyuqlik.

Ter bilan taxminan qancha suyuqlik yo‘qotilishi.

Natriy.

Ichimlik va ovqat orqali qancha natriy olinishi.

Uglevodlar.

Uzoq davom etadigan yuklama vaqtida qancha energiya kerakligi.

Sharoitlar.

Harorat, namlik, shamol va musobaqa davomiyligi.

Tuz kapsulalaridan foydalanish kerakmi?

Har bir yuguruvchiga ham kerak emas.

Ular uzoq musobaqa va mashg‘ulotlarda, ayniqsa issiq havoda ko‘p terlaydigan sportchilar uchun qulay bo‘lishi mumkin.

Biroq qarorni mashg‘ulotlardagi shaxsiy tajriba, suyuqlik yo‘qotilishi va umumiy ovqatlanish asosida qabul qilish ma’qul.

Tuz kapsulalaridan ortiqcha suyuqlik ichish oqibatlarini «davolash» vositasi sifatida foydalanmaslik kerak.

Agar sportchi doimiy ravishda yo‘qotganidan ko‘proq suyuqlik ichsa, avvalo gidratatsiya strategiyasini qayta ko‘rib chiqishi lozim.

Tanlangan strategiya to‘g‘ri ishlayotganini qanday bilish mumkin?

Faqat chanqoq hissiga qarab xulosa chiqarish yetarli emas.

Quyidagilarni kuzatish foydali:

  • uzoq mashg‘ulotlardan oldingi va keyingi tana vazni;
  • ichilgan suyuqlik miqdori;
  • mashg‘ulot davomiyligi;
  • harorat va namlik;
  • kuchli chanqoq paydo bo‘lishi;
  • umumiy holat;
  • ichimlik va ovqatning organizm tomonidan qabul qilinishi;
  • oshqozon bilan bog‘liq muammolar;
  • o‘xshash sharoitdagi mashg‘ulotlar natijalari.

Marafonga jiddiy tayyorgarlik ko‘rayotgan sportchi buni kichik tajribaga aylantirishi mumkin.

Masalan, bir necha uzoq yugurishni o‘xshash sharoitda o‘tkazib, har safar vazn, ichilgan suyuqlik, ovqatlanish va o‘zini qanday his qilganini yozib borish mumkin.

Shu tariqa shaxsiy sharoitga mos strategiya asta-sekin shakllanadi.

Oddiy yuguruvchi nima qilishi kerak?

Havaskorlarning aksariyati uchun tavsiyalar ancha sodda.

Mashg‘ulotdan oldin

Odatdagi tartibda suyuqlik iching va mashg‘ulotga organizm yetarlicha gidratatsiyalangan holda keling. Odatda oldindan ko‘p tuz iste’mol qilishga hojat yo‘q.

Qisqa yugurish vaqtida

Ko‘p hollarda chanqoqqa yoki mashg‘ulot sharoitiga qarab suv ichish yetarli bo‘ladi.

Uzoq mashg‘ulot vaqtida

Yuklama uzoq davom etsa, suyuqlik, uglevod va natriy iste’molini oldindan rejalashtirish maqsadga muvofiq.

Mashg‘ulotdan keyin

Oddiy ovqat va ichimliklar orqali suyuqlik hamda elektrolitlar zaxirasini tiklang. Suyuqlik sezilarli yo‘qotilgan bo‘lsa, tiklanish rejasi yo‘qotish hajmini hisobga olishi kerak.

Asosiy xato

Eng keng tarqalgan xatolardan biri hamma uchun mos keladigan yagona raqamni izlashdir.

Masalan: «Har bir yuguruvchi bir soatda shuncha milligramm natriy olishi kerak».

Amalda ehtiyojlar keskin farq qiladi.

Bir sportchining terlash tezligi yuqori va teri sho‘r. Boshqasi esa ancha kam terlaydi. Biri issiq havoda ikki soat yuguradi. Ikkinchisi salqin sharoitda 40 daqiqa yengil mashq qiladi.

Ular uchun bir xil sxemadan foydalanish mantiqsiz.

Yodda tutish kerak bo‘lgan asosiy jihatlar

Natriy organizmning normal ishlashi uchun zarur. U suyuqlik muvozanatini saqlash, nerv impulslarini uzatish va mushaklar faoliyatida ishtirok etadi.

Sportchi ter bilan suv va elektrolitlarni yo‘qotadi, ammo bu yo‘qotish miqdori har bir odamda har xil.

Shuning uchun:

  • qisqa va yengil mashg‘ulot uchun odatda maxsus elektrolitlar kerak emas;
  • uzoq mashg‘ulotlarda natriyga ehtiyoj ortishi mumkin;
  • issiq havo va yuqori terlash tezligi gidratatsiya strategiyasining ahamiyatini oshiradi;
  • ortiqcha suyuqlik ichish me’yorida suyuqlik yo‘qotishdan ham xavfliroq bo‘lishi mumkin;
  • kundalik ovqatlanishda tuz miqdorini sababsiz oshirmaslik kerak;
  • tuz kapsulalari hamma uchun mos emas;
  • gipertoniya, buyrak kasalliklari yoki buyrak toshlari tarixi bo‘lsa, individual tavsiyalarni shifokordan olish ma’qul.

Yuguruvchi uchun to‘g‘ri strategiya elektrolitlar idishini sotib olishdan emas, balki o‘z yuklamasi va suyuqlik yo‘qotilishini tushunishdan boshlanadi.