Yugurish mashg‘ulotlar uchun ajratilgan barcha vaqtni egallashi shart emas. Velosiped haydash, suzish, chang‘i uchish, kuch mashqlari, yoga va boshqa ayrim jismoniy faoliyat turlari yugurish tayyorgarligini to‘ldirishi mumkin.
Har bir faoliyatning o‘z vazifasi bor. Velosiped haydash zarbali yuklamani kamaytirgan holda aerob yuklamani oshirishga yordam beradi. Suzishda butun tana mushaklari ishlaydi. Chang‘i chidamlilikni rivojlantiradi va tananing yuqori qismini ham ishga soladi. Kuch mashqlari kuch va quvvatni oshiradi. Yoga esa sokin harakat amaliyoti sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Asosiy shart bitta: qo‘shimcha faoliyat umumiy mashg‘ulot rejasiga mos kelishi va muhim yugurish mashg‘ulotlaridan keyingi tiklanishga xalaqit bermasligi kerak.
Yuguruvchi boshqa sport turlari bilan shug‘ullanishi mumkinmi?
Ha.
Havaskor sportchilar uchun qo‘shimcha sport turi yugurish hajmini cheklashga to‘g‘ri kelgan davrda ham jismoniy faollikni saqlashga yordam beradi.
Muayyan masofaga tayyorlanayotgan sportchilar uchun vaziyat murakkabroq. Tayyorgarlik darajasi qanchalik yuqori va sport maqsadi qanchalik aniq bo‘lsa, mashg‘ulotlarning ixtisoslashganligi tamoyili shunchalik muhim bo‘ladi.
Agar sportchi marafonga tayyorlanayotgan bo‘lsa, tayyorgarlikning katta qismini baribir yugurish tashkil etishi kerak. Velosiped haydash yoki suzish umumiy chidamlilikni saqlashga yordam beradi, ammo marafon yugurishiga xos mexanik va muvofiqlashtirish talablarini to‘liq takrorlamaydi.
Kross-trening bo‘yicha tadqiqotlar ham shuni ko‘rsatadi: turli jismoniy faoliyat turlari o‘rtasida aerob moslashuvlarning ma’lum darajada ko‘chishi mavjud, biroq ixtisoslashmagan mashg‘ulotlar tegishli sport turiga xos mashg‘ulotlardan ustun natija bermaydi.
Velosiped haydash
Velosiped haydash yuguruvchilar uchun eng qulay qo‘shimcha mashg‘ulot turlaridan biri hisoblanadi.
Velosipedda uzoq vaqt aerob zonada ishlash mumkin. Bunda oyoq yerga tekkanda yugurishga xos takroriy zarbali yuklama yuzaga kelmaydi.
Shu sababli velosipeddan quyidagi maqsadlarda foydalanish mumkin:
- aerob yuklama hajmini oshirish;
- yugurish mashg‘ulotlari orasida yengil faollikni saqlash;
- yugurish yuklamasi kamaytirilgan davrda jismoniy formani saqlash;
- mashg‘ulot jarayonini rang-barang qilish;
- triatlonga tayyorlanish.
2026-yilda chop etilgan yangi tizimli sharhda VO2max va yugurish natijadorligining bir nechta ko‘rsatkichlari bo‘yicha yugurish hamda velosiped mashg‘ulotlari dasturlari o‘rtasida sezilarli farqlar aniqlanmagan. Biroq mualliflar tadqiqotlar hozircha kamligini va ularning metodikasi bir-biridan ancha farq qilishini ta’kidlaydi. Shu sababli velosiped haydashni yugurishning to‘liq o‘rnini bosuvchi faoliyat deb hisoblash mumkin emas.
10 km yoki marafonda natijasini yaxshilamoqchi bo‘lgan yuguruvchi velosipeddan qo‘shimcha mashg‘ulot sifatida foydalangani ma’qul.
Suzish
Suzish harakat xususiyati va mushaklarga tushadigan yuklamaning taqsimlanishi bilan yugurishdan farq qiladi.
Suzishda tananing yuqori qismi mushaklari, korpus va nafas olish tizimi faol ishlaydi. Shu bilan birga, yugurishga xos zarbali yuklama mavjud emas.
Shuning uchun, ayniqsa yugurish hajmi cheklangan davrda, suzish umumiy jismoniy faollikni saqlashning qulay usuli bo‘lishi mumkin.
Biroq suzish mashg‘ulotlaridan olingan samarani yugurishga ko‘chirishning ham o‘z chegaralari bor. Kross-trening bo‘yicha klassik tadqiqotlarda turli sport turlari o‘rtasidagi moslashuv ko‘rsatkichlari bir xil bo‘lmagan. Suzishning aynan yugurishga xos ko‘rsatkichlarga ta’siri esa cheklangan bo‘lgan.
Agar asosiy maqsad yugurish natijasini yaxshilash bo‘lsa, suzishni qo‘shimcha yuklama sifatida ko‘rish kerak.
Agar maqsad triatlon bo‘lsa, suzishning ahamiyati ancha ortadi.
Chang‘i
Chidamlilik nuqtayi nazaridan yugurish va chang‘i sportining umumiy jihatlari ko‘p.
Ayniqsa, uzoq masofalarga chang‘i uchish yuklama xususiyati bo‘yicha yugurishga yaqin. Sportchi uzoq vaqt aerob rejimda ishlaydi, yirik mushak guruhlarini faollashtiradi va mashg‘ulot jadalligini nazorat qiladi.
Chang‘i mashg‘ulotlari yugurishdagi kabi ko‘p takroriy yerga qo‘nishlarsiz ham katta hajmdagi jismoniy ishni bajarish imkonini beradi.
Shuning uchun qishda chang‘i mashg‘ulotlari umumiy chidamlilikni saqlashning yaxshi usuli bo‘lishi mumkin.
Biroq bahorgi yugurish mavsumiga tayyorlanayotganda yugurishni butunlay chang‘i bilan almashtirish kerak emas. Musobaqalar yaqinlashgani sari yugurishga xos mashg‘ulotlarning ahamiyati ortadi.
Kuch mashqlari
Qo‘shimcha jismoniy faoliyat turlari orasida kuch mashqlari alohida o‘rin tutadi.
Velosiped haydash yoki suzishdan farqli ravishda, kuch mashqlarining asosiy vazifasi aerob ish davomiyligini oshirish emas, balki kuchni va kuch hosil qilish qobiliyatini rivojlantirishdir.
Yuguruvchilar uchun kuch mashqlarini dasturga kiritish foydali ekanini ko‘rsatadigan yetarlicha ishonchli tadqiqotlar mavjud.
24 ta tadqiqotni qamrab olgan tizimli sharhda ishlarning aksariyatida yugurish iqtisodiyoti yaxshilangani aniqlangan, garchi ta’sir barcha tadqiqotlarda bir xil bo‘lmagan. Boshqa bir meta-tahlilda katta yuklamali va kombinatsiyalangan kuch mashqlari yugurish iqtisodiyotini yaxshilagani ko‘rsatilgan.
Tizimli sharhlarni qamrab olgan yanada yangi sharh ham kuch mashqlari yugurish iqtisodiyoti va chidamlilik uchun foydali ekanini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, alohida yo‘nalishlar bo‘yicha dalillarning ishonchlilik darajasi turlicha.
Shuning uchun kuch mashqlarini yugurishga raqobatchi faoliyat sifatida emas, umumiy tayyorgarlikning tarkibiy qismlaridan biri sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq.
Yuguruvchi butun tana mushaklarini rivojlantirishi kerakmi?
Ha, lekin mashg‘ulot hajmi maqsadga mos bo‘lishi kerak.
Dasturda quyidagi mushak guruhlarini rivojlantirish mumkin:
- oyoq mushaklari;
- dumba mushaklari;
- sonning orqa yuzasi mushaklari;
- boldir mushaklari;
- korpus mushaklari;
- orqa mushaklari;
- yelka kamari mushaklari.
Yugurishda asosan tananing pastki qismi yuklama oladi. Kuch mashqlari esa harakat imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi.
Biroq har bir mushak guruhini maksimal darajada rivojlantirish shart emas.
Yuguruvchi uchun ortiqcha charchoqni yuzaga keltirmasdan yetarli kuch va harakat nazoratini shakllantirish muhimroq. Ayniqsa, asosiy yugurish mashg‘ulotlari oldidan charchoq to‘planishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Yoga
Yoga yuguruvchilarning mashg‘ulot rejalarida tez-tez uchraydi. Buning sababi harakat, tana nazorati, nafas olish va statik holatlarning birgalikda bajarilishidir.
Yogadan sokin jismoniy faollik yoki tiklanish kunining bir qismi sifatida foydalanish mumkin.
Biroq yoga o‘z-o‘zidan yugurish natijasini albatta yaxshilaydi, deb aytish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Agar sportchi yogani yoqtirsa va mashg‘ulotdan keyin o‘zini yaxshi his qilsa, u umumiy dasturga mos kelishi mumkin. Agar intensiv mashg‘ulotdan keyin mushaklarda kuchli charchoq paydo bo‘lsa, yugurish mashg‘ulotlarini rejalashtirishda buni hisobga olish kerak.
Ayniqsa, tezkor yugurish mashg‘ulotidan bevosita oldin chuqur cho‘zilish mashqlarini bajarishda ehtiyot bo‘lish lozim.
Yugurishdan oldin tana haroratini asta-sekin oshiradigan va mushaklarni kelgusi yuklamaga tayyorlaydigan qizish mashqlariga ustuvorlik berish ma’qul.
Cho‘zilish mashqlari: ular qachon kerak?
Cho‘zilish mashqlari ko‘pincha har bir mashg‘ulotning majburiy qismi sifatida qabul qilinadi.
Amalda esa ularning vazifasi mashg‘ulot maqsadiga bog‘liq.
Yugurishdan oldin dinamik harakatlar, bo‘g‘imlarni yengil qizdirish va bajariladigan mashg‘ulotga mos yugurish mashqlaridan foydalanish mumkin.
Mashg‘ulotdan keyin yoki alohida vaqtda sportchiga zarur bo‘lsa, bo‘g‘imlar harakatchanligini yaxshilashga qaratilgan mashqlarni bajarish mumkin.
Bunda har qanday yo‘l bilan harakat amplitudasini oshirishga urinish shart emas.
Yaxshi harakatchanlik muayyan sport turining talablariga mos bo‘lishi kerak.
Futbol va basketbol
Jamoaviy va o‘yin sport turlari ham yugurish mashg‘ulotlarini to‘ldirishi mumkin.
Futbol, basketbol, tennis va boshqa o‘yinlarda tezlanishlar, keskin to‘xtashlar, yo‘nalishni o‘zgartirish va qisqa muddatli intensiv harakatlar ko‘p bo‘ladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik nuqtayi nazaridan bunday mashg‘ulotlar foydali bo‘lishi mumkin.
Ammo ularning bir xususiyati bor: yuklama jadalligini nazorat qilish qiyin.
Sokin yugurish paytida sportchi organizmi qanday yuklama olayotganini taxminan tushunadi. O‘yin davomida esa vaziyat doim o‘zgarib turadi: tezlanish, keskin to‘xtash, sakrash, to‘qnashuv yoki harakat yo‘nalishini almashtirish yuz berishi mumkin.
Shuning uchun muhim yugurish mashg‘ulotidan bir kun oldin intensiv o‘yin o‘ynash tiklanishga yordam beradigan faoliyat bo‘lmasligi mumkin.
Shunchaki jismoniy formasini saqlamoqchi bo‘lgan odam uchun bu muammo emas.
Marafon yoki tezkor yarim marafonga tayyorlanayotgan sportchi esa o‘yin mashg‘ulotini umumiy yuklama tarkibida hisobga olishi kerak.
Raqs
Raqs yugurishda kamroq rivojlanadigan muvofiqlashtirish va harakat ko‘nikmalarini mashq qildiradi.
Turli raqs yo‘nalishlarida tana holatini, ritmni, muvozanatni va bir vaqtning o‘zida bir nechta tana qismining harakatini nazorat qilish talab etiladi.
Shuning uchun raqs jismoniy faollikni rang-barang qilishning yaxshi usuli bo‘lishi mumkin.
Biroq yuklama darajasi raqs uslubi va mashg‘ulot davomiyligiga bog‘liq.
Og‘ir yugurish mashg‘ulotidan keyingi intensiv raqs ham jismoniy yuklama hisoblanadi. Uni haftalik reja tuzishda hisobga olish kerak.
Shaxmat va boshqa intellektual mashg‘ulotlar
Shaxmat jismoniy mashg‘ulot hisoblanmaydi va yugurish, velosiped haydash yoki kuch mashqlarining o‘rnini bosa olmaydi.
Ammo qo‘shimcha faoliyatning yana bir vazifasi bor: ruhiy jihatdan boshqa mashg‘ulotga o‘tish.
Agar odam butunlay boshqa faoliyat bilan shug‘ullanishni yoqtirsa, bu mashg‘ulotlar va hayotning boshqa sohalari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga yordam berishi mumkin.
Havaskor sportchi uchun bu omil muhim. Mashg‘ulot rejasi shunday tuzilishi kerakki, odam unga oylar va yillar davomida amal qila olsin.
Yuguruvchi nimani tanlashi kerak?
Qo‘shimcha faoliyat turini tanlash maqsadga bog‘liq.
Aerob yuklama hajmini oshirish kerak bo‘lsa:
velosiped haydash, chang‘i, suzish.
Kuchni rivojlantirish kerak bo‘lsa:
kuch mashqlari.
Harakatlarni muvofiqlashtirish ustida qo‘shimcha ishlash kerak bo‘lsa:
raqs, o‘yin sport turlari.
Sokin jismoniy faollik kerak bo‘lsa:
yoga, yengil suzish, piyoda yurish.
Triatlonga tayyorlanayotgan bo‘lsangiz:
suzish va velosiped haydash asosiy tayyorgarlikning bir qismiga aylanadi.
Marafonga tayyorlanayotgan bo‘lsangiz:
yugurish ustuvor bo‘lib qoladi, boshqa sport turlari esa qo‘shimcha sifatida ishlatiladi.
O‘zingizni ortiqcha zo‘riqtirmaslik uchun nima qilish kerak?
Bir nechta sport turini birlashtirishdagi asosiy xatolardan biri faqat bitta yo‘nalishdagi mashg‘ulotlarni hisoblashdir.
Masalan, sportchi shunday deyishi mumkin:
«Men haftasiga atigi uch marta yuguraman».
Ammo shu yugurishlar orasida ikkita kuch mashg‘uloti, ikkita velosiped safari va bitta futbol o‘yini bo‘lsa, organizm butunlay boshqa hajmdagi haftalik yuklamani oladi.
Shuning uchun barcha jismoniy faollik turlarini hisobga olish kerak.
Ayniqsa, og‘ir mashg‘ulotlarning bir-biriga qanday joylashtirilganini kuzatish muhim.
Agar seshanba kuni intervalli yugurish, chorshanba kuni oyoqlar uchun og‘ir kuch mashqlari, payshanba kuni esa intensiv futbol bo‘lsa, muammo haftalik rejaning tuzilishida bo‘lishi mumkin.
Kuch mashg‘ulotlari mushaklardagi og‘riq, kuchning vaqtincha pasayishi va yuklamaning subyektiv ravishda og‘irroq sezilishi sababli keyingi yugurish natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli kuch mashqlarini asosiy yugurish mashg‘ulotlariga nisbatan qaysi kunga joylashtirish muhim.
Haftalik reja qanday ko‘rinishi mumkin?
Masalan, yuguruvchining asosiy maqsadi 10 km masofaga tayyorlanish bo‘lsin.
Dushanba: dam olish.
Seshanba: intervalli yugurish.
Chorshanba: yengil velosiped mashg‘uloti.
Payshanba: yengil yugurish va kuch mashqlari.
Juma: dam olish yoki suzish.
Shanba: uzoq yugurish.
Yakshanba: sokin velosiped safari yoki piyoda yurish.
Boshqa sportchi velosiped o‘rniga suzishni tanlashi yoki rejaga bitta o‘yin mashg‘ulotini qo‘shishi mumkin.
Hamma uchun mos keladigan yagona reja mavjud emas.
Agar qo‘shimcha faoliyat uyqu, kayfiyat, yugurish sifati yoki mushaklarning tiklanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatsa, uning hajmini qayta ko‘rib chiqish kerak.
Qo‘shimcha sport qachon xalaqit bera boshlaydi?
Buni ko‘rsatadigan bir nechta oddiy belgi bor:
- asosiy yugurish mashg‘ulotlari muntazam ravishda yomonroq bajarilmoqda;
- oyoqlarda doimiy og‘irlik sezilmoqda;
- odatdagi sur’at ancha og‘ir tuyulmoqda;
- charchoq to‘planib bormoqda;
- uyqu sifati yomonlashmoqda;
- mashg‘ulotlarni doimiy ravishda boshqa vaqtga ko‘chirishga to‘g‘ri kelmoqda;
- og‘riq va noqulayliklar ko‘paymoqda.
Bunday vaziyatda birinchi navbatda yugurish hajmini kamaytirish shart emas.
Ba’zan ikkinchi darajali faoliyat hajmini qisqartirishning o‘zi yetarli bo‘ladi.
Masalan, haftadagi ikkita og‘ir velosiped mashg‘uloti o‘rniga bittasini yengil tarzda bajarish mumkin. Yoki intensiv futbolni sokin suzish bilan almashtirish mumkin.
Sport turlarini birlashtirishning asosiy qoidasi
Qo‘shimcha sport turi aniq vazifani bajarishi kerak.
Agar velosiped haydash yugurish yuklamasini ortiqcha oshirmasdan aerob mashg‘ulot hajmini ko‘paytirishga yordam bersa, undan foydalanish maqsadga muvofiq.
Agar kuch mashqlari kuchni va yugurish iqtisodiyotini yaxshilashga yordam bersa, ularni dasturda qoldirish kerak.
Agar yugurish yuklamasi kamaytirilgan davrda suzish jismoniy faollikni saqlashga yordam bersa, bu ham foydali bo‘lishi mumkin.
Ammo «sportchi ko‘proq shug‘ullanishi kerak» degan fikrning o‘zi qo‘shimcha mashg‘ulot kiritish uchun yetarli sabab emas.
Mashg‘ulotlar soni ortgani sari tiklanish va yuklama jadalligini to‘g‘ri taqsimlash yanada muhim bo‘ladi.
Havaskor sportchi uchun bir nechta faoliyat turini birlashtirish tayyorgarlikni qiziqarli va rang-barang qilishi mumkin. Muayyan musobaqaga tayyorlanayotgan sportchida esa ustuvor yo‘nalish masofa va maqsadga qarab belgilanadi.
Asosiy sport turi tayyorgarlik yo‘nalishini belgilaydi. Qolgan faoliyat turlari esa faqat yugurish orqali hal qilish qiyin bo‘lgan vazifalarni bajarishga yordam beradi.