Treyil uchun qanday mashq qilish kerak: tog‘lar, ko‘tarilishlar va texnika

Treyrailga qanday mashq qilish kerak: tog‘lar, ko‘tarilishlar va texnika

Trail yugurishi shosse yugurishidan sezilarli darajada farq qiladi.

Asfaltda sportchi uzoq vaqt davomida nisbatan barqaror sur’atni saqlab turishi mumkin. Tog‘ yo‘llarida esa tezlik doim o‘zgarib turadi. Ko‘tarilishlar, tushishlar, toshlar, daraxt ildizlari, loy, burilishlar va texnik jihatdan murakkab qismlar uchraydi.

Shuning uchun trail yugurishiga tayyorgarlik faqat masofani oshirish bilan cheklanmaydi.

Sportchi relyefda samarali harakatlanishni, ko‘tarilishlarda kuch sarfini nazorat qilishni, tushishlardan xavfsiz o‘tishni va bir necha soatlik yuklamadan keyin ham ish qobiliyatini saqlashni o‘rganishi kerak.

Nima uchun trailda sur’atning o‘zi deyarli hech narsani anglatmaydi

Shosseda yugurish sur’ati qulay mo‘ljal hisoblanadi.

Masalan, yuguruvchi marafonni har kilometrga 4:00 daqiqalik sur’atda bosib o‘tishni rejalashtirishi va qanday tezlikni saqlashi kerakligini ancha aniq bilishi mumkin.

Tog‘larda bu yondashuv ancha samarasiz.

Bir kilometr davomida uzoq ko‘tarilish bo‘lishi, keyingi kilometrda esa yo‘l keskin pastga tushishi mumkin. Masofa bir xil bo‘lgan ikki kilometr energiya sarfi jihatidan butunlay farq qiladi.

Shuning uchun trail yuguruvchisi bir vaqtning o‘zida bir nechta ko‘rsatkichga e’tibor berishi kerak:

  • yurak urish tezligi;
  • subyektiv zo‘riqish darajasi;
  • qiyalik burchagi;
  • texnik murakkablik;
  • balandlikka ko‘tarilish va pastlash miqdori;
  • oyoqlarning holati;
  • musobaqa davomiyligi.

Uzoq masofalarda ko‘tarilish paytida shossedagi odatiy sur’atni saqlashga urinmaslik ayniqsa muhim.

Ko‘tarilishlar alohida tayyorgarlikni talab qiladi

Tepalikka yugurishda mexanik ish va kislorodga bo‘lgan ehtiyoj ortadi. Harakat biomexanikasi ham o‘zgaradi: qadam odatda qisqaradi, qadamlar chastotasi esa oshadi.

Shuning uchun tog‘ga ko‘tarilishni tekis joydagi odatiy yugurish bilan to‘liq almashtirib bo‘lmaydi.

Agar oldinda balandlikka ko‘tarilish miqdori katta bo‘lgan trail musobaqasi turgan bo‘lsa, mashg‘ulotlar rejasiga ko‘tarilishlarni kiritish kerak.

Buning uchun quyidagi mashqlarni bajarish mumkin:

  • uzun va uncha tik bo‘lmagan ko‘tarilishlar;
  • qisqa va tik ko‘tarilishlar;
  • tepalikka takroriy yugurishlar;
  • tepaliklardan iborat yo‘nalishda yugurish;
  • tik ko‘tarilishlarda piyoda yurish;
  • qiyalik sozlamasi mavjud yugurish yo‘lakchasida mashq qilish.

Oxirgi usul tog‘lar bo‘lmagan shaharlarda yashaydiganlar uchun ayniqsa foydali.

Har bir ko‘tarilishni yugurib o‘tish kerakmi?

Yo‘q.

Trail yugurishida tik ko‘tarilishlarda piyoda yurish odatiy strategiyaning bir qismi hisoblanadi.

Agar qiyalik shu qadar tik bo‘lsaki, yugurish juda sekin harakatlanishga aylanib, katta energiya sarfini talab qilsa, tez yurish samaraliroq bo‘lishi mumkin.

Uzoq davom etadigan musobaqada bitta ko‘tarilishda bir necha soniya yutishdan ko‘ra, bir necha soatdan keyin ham harakatni davom ettira olish muhimroq.

Shuning uchun yugurishdan yurishga o‘tishni avtomatik ravishda jismoniy tayyorgarlikning pastligi belgisi deb hisoblash noto‘g‘ri.

Ko‘tarilishlar kuch va chidamlilikni rivojlantiradi

Tog‘dagi mashg‘ulotlar nafaqat relyefga moslashish uchun foydali.

Ko‘tarilishlarda bajariladigan mashg‘ulotlar bo‘yicha tadqiqotlarning tizimli sharhi va meta-tahlili aerob tayyorgarlik, oyoqlarning kuchi va yugurish samaradorligining ayrim ko‘rsatkichlari yaxshilanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, alohida tadqiqotlar natijalari bir-biridan farq qiladi.

Biroq bu har hafta eng yaqin tepalik bilan musobaqalashish kerakligini anglatmaydi.

Mashg‘ulotning intensivligi va hajmi umumiy tayyorgarlik dasturiga mos bo‘lishi lozim.

Tushishlar alohida ko‘nikmani talab qiladi

Ko‘pincha tushishlar ko‘tarilishdan keyingi dam olish imkoniyati sifatida qabul qilinadi.

Mushaklar uchun esa bu har doim ham shunday emas.

Pastga harakatlanishda mushaklarning ekssentrik ishlashi muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘tarilish va tushishdagi yugurish bo‘yicha zamonaviy sharhda tushishlar sezilarli mushak charchog‘i bilan bog‘liqligi va mexanik yuklamani oshirishi mumkinligi qayd etilgan.

Shu sababli tepalikka yaxshi yuguradigan sportchi tushishlarda ko‘p vaqt yo‘qotishi mumkin.

Texnik jihatdan murakkab tushishda bir vaqtning o‘zida quyidagilarni bajarish kerak:

  • tezlikni nazorat qilish;
  • harakat yo‘nalishini tez tanlash;
  • muvozanatni saqlash;
  • yuzadagi o‘zgarishlarga munosabat bildirish;
  • mushaklarni ortiqcha zo‘riqtirmaslik.

Tushishlarni qanday mashq qilish kerak

Eng oddiy usul – mashg‘ulotlarga muntazam ravishda xavfsiz tushish qismlarini kiritish.

Dastlab nisbatan tekis yuzada va mo‘tadil tezlikda mashq qilish ma’qul.

Keyinchalik quyidagilarni bosqichma-bosqich qo‘shish mumkin:

  • tikroq qismlar;
  • burilishlar;
  • toshlar;
  • daraxt ildizlari;
  • turli xil qoplamalar.

Dastlab harakatni nazorat qilish, keyin esa tezlikni oshirish muhim.

Musobaqa vaqtida texnik jihatdan murakkab tushishdan ilk marta maksimal tezlikda o‘tishga urinmaslik kerak.

Trail yugurishida texnika doim o‘zgarib turadi

Asfaltda deyarli bir xil yugurish siklini ko‘p marta takrorlash mumkin.

Trail yo‘nalishida esa vaziyat har soniyada o‘zgaradi.

Qadam quyidagicha o‘zgarishi mumkin:

  • qisqaradi;
  • tezlashadi;
  • kengroq tashlanadi;
  • ehtiyotkorroq bo‘ladi;
  • ko‘proq assimetrik tus oladi.

Bu yuzaning xususiyatlariga nisbatan tabiiy javobdir.

Shuning uchun butun yo‘nalish davomida bir xil qadam uzunligi yoki kadensni majburan saqlashga urinishning ma’nosi yo‘q.

Maqsad soatdagi muayyan raqamga erishish emas, samarali harakatlanishdir.

Tog‘da yugurishda kuch tayyorgarligi ayniqsa muhim

Trail yugurishi oyoq va gavda mushaklariga jiddiy talab qo‘yadi.

Mashg‘ulotlar dasturiga quyidagilarni kiritish foydali:

  • o‘tirib-turish mashqlari;
  • oldinga tashlanish mashqlari;
  • platformaga chiqish;
  • dumba mushaklari uchun mashqlar;
  • oyoqlarni bukish va yozish mashqlari;
  • oyoq uchiga ko‘tarilish;
  • bir oyoqda bajariladigan mashqlar;
  • gavda markazi mushaklarini mustahkamlash.

Elita darajasidagi va tajribali trail yuguruvchilari ishtirok etgan tadqiqotda yuqoriroq sport mahoratiga ega ishtirokchilar, boshqa jihatlar qatorida, kuch ko‘rsatkichlari va yugurish tejamkorligining yaxshiroq ekanligi bilan ajralib turgan. Mualliflar kuch tayyorgarligi kamroq tayyorlangan trail yuguruvchilarida yugurish tejamkorligini yaxshilash imkoniyatiga ega ekanini ta’kidlaydi.

Bu kuch mashg‘ulotlari har qanday yuguruvchini avtomatik ravishda tezlashtiradi degani emas.

Ular umumiy tayyorgarlikning bir qismidir.

Velosiped yugurish mashg‘ulotlarini to‘ldirishi mumkin

Sportchilar velosiped va boshqa sport turlari haqida tayyorgarlikning bir qismi sifatida ko‘p gapirishadi.

Trail yuguruvchisi uchun velosiped qo‘shimcha yugurishga qaraganda zarba yuklamasi kamroq bo‘lgan holda umumiy aerob mashg‘ulotlar hajmini oshirishning qulay usuli bo‘lishi mumkin.

Masalan, yana bir yugurish mashg‘uloti o‘rniga uzoq davom etadigan velosiped sayohatini bajarish mumkin.

Bunday yondashuv tiklanish davrida yoki yugurish yuklamasini kamaytirish zarur bo‘lganda ayniqsa foydali.

Biroq velosiped trail yugurishiga xos tayyorgarlikning o‘rnini bosa olmaydi.

U texnik tushishlardan tez o‘tishni o‘rgatmaydi va oyoq panjalarini toshlar ustida bir necha soat harakatlanishga tayyorlamaydi.

Nima uchun faqat tekis joyda yugurish yetarli emas

Ikki sportchini tasavvur qilaylik.

Birinchisi har hafta tekis asfaltda 80 km yuguradi.

Ikkinchisi esa 50 km yuguradi, lekin mashg‘ulotlarining bir qismini tog‘larda bajaradi.

Tog‘dagi musobaqa oldidan ikkinchi sportchi masofasi kamroq bo‘lishiga qaramay, o‘ziga xos yuklamaga yaxshiroq tayyorlangan bo‘lishi mumkin.

Sababi oddiy: u musobaqada talab qilinadigan omilni mashq qilgan.

Bu sport tayyorgarligining asosiy tamoyillaridan biridir.

Musobaqa sharoiti odatiy mashg‘ulotlardan qanchalik farq qilsa, maxsus tayyorgarlik shunchalik muhim bo‘ladi.

Balandlikka ko‘tarilish miqdori faqat masofadan muhimroq

Trail yugurishida faqat masofani kuzatish bilan cheklanmaslik foydali.

30 km uzunlikdagi ikkita yo‘nalish mutlaqo boshqa yuklama berishi mumkin:

1-yo‘nalish: 30 km va balandlikka 300 m ko‘tarilish.

2-yo‘nalish: 30 km va balandlikka 2000 m ko‘tarilish.

Masofa bir xil.

Yuklama esa mutlaqo boshqacha.

Shuning uchun tog‘dagi musobaqaga tayyorlanayotganda quyidagi ko‘rsatkichlarni hisobga olish kerak:

  • umumiy masofa;
  • mashg‘ulot davomiyligi;
  • balandlikka ko‘tarilish miqdori;
  • intensivlik;
  • texnik murakkablik;
  • tushishlar soni.

Shunda mashg‘ulot yuklamasini ancha aniq baholash mumkin bo‘ladi.

Tog‘dagi mashg‘ulotlar hajmini keskin oshirmang

Agar yuguruvchi uzoq vaqt tekis joyda mashq qilgan bo‘lsa, birdaniga katta hajmdagi tog‘ mashg‘ulotlariga o‘tish organizm uchun jiddiy stress bo‘lishi mumkin.

Bu, ayniqsa, tushishlarga tegishli.

Organizm yangi mexanik yuklamaga moslashishi uchun vaqt kerak.

Shu bilan birga, «mashg‘ulot hajmini ko‘pi bilan 10 foizga oshirish» degan mashhur qoidani ilmiy qonun sifatida qabul qilmaslik kerak. Tizimli sharhlarda mashg‘ulot hajmining muayyan foizga oshishi va jarohatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha qarama-qarshi natijalar qayd etilgan.

Yuklamadagi o‘zgarishlarni umumiy tayyorgarlik jarayoni bilan birga baholash ancha oqilona.

Agar bir vaqtning o‘zida quyidagilar oshirilsa:

  • masofa;
  • balandlikka ko‘tarilish miqdori;
  • intensivlik;
  • mashg‘ulotlar soni;
  • kuch mashqlari hajmi,

umumiy stress faqat bitta ko‘rsatkichga qaraganda ancha ko‘proq ortishi mumkin.

Texnik qismlarni ham mashq qilish kerak

Agar yo‘nalish toshlar, daraxt ildizlari, tor so‘qmoqlar yoki mayda toshli qiyaliklardan o‘tsa, shunga mos tajribaga ega bo‘lish foydali.

Texnik trail oyoq panjasini qo‘yish joyini doimiy ravishda tanlashni talab qiladi.

Yuguruvchi faqat keyingi qadamga qarab qolmasdan, yo‘lning oldindagi bir necha metrini ham baholashi kerak.

Bu harakat yo‘nalishini ravonroq tanlashga yordam beradi.

Mashg‘ulotlarda quyidagi ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich rivojlantirish foydali:

  • yuzani tez baholash;
  • qadam uzunligini o‘zgartirish;
  • to‘siq oldidan harakatni moslashtirish;
  • tezlikni nazorat qilish;
  • barqarorlikni saqlash.

Bu ko‘nikmalar amaliy mashg‘ulotlar orqali shakllanadi.

Yo‘nalishda mo‘ljal olishni ham mashq qilish mumkin

Ayrim trail musobaqalarida yo‘nalish yaxshi belgilangan bo‘ladi.

Boshqa musobaqalarda esa sportchi xarita yoki GPS yordamida mustaqil yo‘nalish topishiga to‘g‘ri keladi.

Agar startda mustaqil navigatsiya talab qilinsa, faqat jismoniy tayyorgarlikning o‘zi yetarli emas.

Quyidagilarni bilish kerak:

  • xaritani o‘qish;
  • relyefni tushunish;
  • yo‘nalishni aniqlash;
  • GPS qurilmasidan foydalanish;
  • qayerda ekanini nazorat qilish;
  • muqobil yo‘nalishlarni oldindan baholash.

Sportchilar bilan o‘tkazilgan suhbatda yo‘nalishda mo‘ljal olish ularning sport tajribasining muhim qismi sifatida ko‘rsatilgan.

Jihozlardan foydalanishni ham mashq qilish kerak

Tog‘dagi musobaqada quyidagi jihozlar kerak bo‘lishi mumkin:

  • yugurish ryukzagi;
  • suv;
  • oziqlanish uchun mahsulotlar;
  • telefon;
  • navigatsiya qurilmasi;
  • fonar;
  • shamoldan himoyalovchi kurtka;
  • qo‘shimcha kiyim;
  • birinchi yordam to‘plami;
  • tashkilotchilar talab qiladigan majburiy jihozlar.

Eng katta xatolardan biri bularning barchasidan birinchi marta musobaqada foydalanishdir.

Ryukzakni oldindan mashg‘ulotda sinab ko‘rish kerak.

Poyabzal ham shunday.

Kiyim ham.

Hatto oziqlanish mahsulotlarini qanday joylashtirish ham muhim.

Bir necha soat harakatlangandan keyin jihoz bilan bog‘liq kichik muammo jiddiy noqulaylikka aylanishi mumkin.

Ob-havo strategiyani o‘zgartiradi

Tog‘dagi ob-havo shahardagi sharoitdan farq qilishi mumkin.

Balandlikda harorat, shamol va yog‘ingarchilik tez o‘zgarishi ehtimoli bor.

Shuning uchun start oldidan quyidagilarni o‘rganish muhim:

  • ob-havo prognozi;
  • yo‘nalishning balandligi;
  • musobaqa davomiyligi;
  • ovqatlanish va suv ta’minoti punktlari mavjudligi;
  • majburiy jihozlar;
  • ob-havoning ehtimoliy o‘zgarishlari.

Uzoq davom etadigan musobaqa oldidan prognozni bevosita startga yaqin vaqtda ham tekshirish kerak. Bir hafta avvalgi prognozga tayanish yetarli emas.

Trail yuguruvchisining haftalik mashg‘ulotlarini qanday rejalashtirish kerak

Aniq dastur sportchining tayyorgarlik darajasi va masofaga bog‘liq. Biroq haftalik reja taxminan quyidagicha tuzilishi mumkin:

Dushanba: dam olish yoki yengil tiklanish mashg‘uloti.

Seshanba: sifatli yugurish mashg‘uloti.

Chorshanba: yengil yugurish yoki velosiped.

Payshanba: ko‘tarilishlar bilan sokin mashg‘ulot yoki kuch mashqlari.

Juma: tiklanish.

Shanba: relyefda uzoq davom etadigan mashg‘ulot.

Yakshanba: yengil yugurish, velosiped yoki tiklanish.

Bu faqat mashg‘ulotlar tuzilishiga misol.

Agar asosiy maqsad tog‘ ultramarafonida qatnashish bo‘lsa, uzoq mashg‘ulotlar bosqichma-bosqich musobaqa sharoitiga moslashtirilishi kerak: harakat davomiyligi oshiriladi, balandlikka ko‘tarilishlar va tushishlardagi yugurish mashq qilinadi.

Qisqa trailga tayyorgarlikda esa ustuvor yo‘nalishlar boshqacha bo‘lishi mumkin.

Shaharda yashaydigan yuguruvchi nima qilishi mumkin

Tog‘larning yo‘qligi tayyorgarlik ko‘rish imkonsizligini anglatmaydi.

Quyidagilarni birlashtirish mumkin:

  • zinapoyalar;
  • ko‘priklar;
  • tepaliklar;
  • qiyalik sozlamasi mavjud yugurish yo‘lakchasi;
  • kuch mashqlari;
  • velosiped;
  • uzoq davom etadigan mashg‘ulotlar;
  • imkoniyat bo‘lganda tog‘larga borish.

Biroq oldinda murakkab tog‘ musobaqasi turgan bo‘lsa, startgacha shunga o‘xshash relyefda hech bo‘lmaganda ma’lum tajriba orttirish maqsadga muvofiq.

Ayniqsa, tushishlarni mashq qilish muhim.

Shaharda yuguradigan sportchi uchun aynan tushishlarni boshqa mashqlar bilan to‘liq almashtirish ko‘pincha eng qiyin vazifa bo‘ladi.

Musobaqada kuchni qanday taqsimlash kerak

Trail yugurishida dastlabki sur’atni ortiqcha baholash juda oson.

Birinchi kilometrlar qulay yo‘ldan o‘tishi mumkin, keyin esa uzoq ko‘tarilish yoki texnik jihatdan murakkab qism boshlanadi.

Agar sportchi musobaqani haddan tashqari tez boshlasa, buning oqibati keyinroq seziladi.

Uzoq masofalarda zo‘riqish darajasi va organizmning holatiga qarab harakat qilish ma’qul.

Ko‘tarilishda sur’at keskin pasayishi mumkin.

Bu normal holat.

Tekis qismda tezlik yana oshadi.

Asosiysi, nazorat qilinadigan intensivlikni saqlash.

Trail sabr-toqatni talab qiladi

Yaxshi trail yuguruvchisini asfaltda ko‘p yuguradigan odamdan ajratib turadigan asosiy jihat doim yuqori sur’atni saqlash qobiliyati emas.

Trail sharoitga moslasha olishni talab qiladi.

Relyefga qarab qadam uzunligi, tezlik, yugurish texnikasi, oziqlanish va harakat strategiyasini o‘zgartirish kerak.

Bir qismda tez yugurish mumkin.

Boshqa qismda esa piyoda yurish ma’qul.

Ba’zi ko‘tarilishlarda tezlikni oshirish kerak.

Boshqalarida kuchni tejash oqilona bo‘ladi.

Texnik tushishda yiqilish xavfini tug‘dirgandan ko‘ra, bir necha soniya yo‘qotish yaxshiroq.

Asosiy xatodan qanday qochish mumkin

Shossedan tog‘ yugurishiga o‘tishda eng ko‘p uchraydigan muammo tajribali trail yuguruvchisi kabi darhol mashq qilishga urinishdir.

Yuguruvchi uzun tog‘ yo‘nalishlarini va katta balandlikka ko‘tarilishlarni ko‘radi hamda ularni takrorlashga harakat qiladi.

Biroq organizm asta-sekin moslashishi kerak.

Dastlab qisqa tepaliklar qo‘shiladi.

Keyin uzoqroq ko‘tarilishlar kiritiladi.

Shundan so‘ng tushishlar mashq qilinadi.

Relyefda harakatlanish vaqti asta-sekin oshiriladi.

Faqat shundan keyin haqiqatan ham uzoq tog‘ mashg‘ulotlariga o‘tish mumkin.

Shu tariqa organizm o‘ziga xos yuklamaga moslashishga ulguradi.

Trail yuguruvchisiga aslida nimalar kerak

Trailga yaxshi tayyorgarlik bir nechta tarkibiy qismdan iborat:

  • asosiy chidamlilik;
  • musobaqa sharoitiga mos mashg‘ulotlar hajmi;
  • ko‘tarilishlar;
  • tushishlar;
  • kuch tayyorgarligi;
  • texnik qismlarda yugurish ko‘nikmalari;
  • oziqlanish ko‘nikmalari;
  • mos jihozlar;
  • tiklanish;
  • kuchni to‘g‘ri taqsimlash qobiliyati.

Tog‘ musobaqasiga tayyorlikni belgilaydigan yagona ko‘rsatkich mavjud emas.

Tog‘larda mashq qilmasdan yuqori kilometr hajmiga erishish yetarli bo‘lmasligi mumkin. Aerob baza bo‘lmasa, kuchli oyoqlar ham muammoni hal qilmaydi. Yaxshi tezlik texnik qismlarda tajriba yo‘qligining o‘rnini bosa olmaydi.

Trail bir nechta sifatning uyg‘unligini talab qiladi.

Shu sababli tayyorgarlik musobaqa sharoitiga mos bo‘lishi kerak: agar yo‘nalishda tog‘lar bo‘lsa, ko‘tarilishlarni mashq qilish; texnik tushishlar bo‘lsa, pastga yugurishni o‘rganish; bir necha soat harakatlanish kerak bo‘lsa, uzoq davom etadigan yuklamaga odatlanish lozim.

Mashg‘ulotlar kelajakdagi musobaqa sharoitiga qanchalik yaqin bo‘lsa, start paytida kutilmagan vaziyatlar shunchalik kam uchraydi.