O‘rta masofaga yugurish bir vaqtning o‘zida tezlik, chidamlilik va butun masofa davomida kuchni to‘g‘ri taqsimlash qobiliyatini talab qiladi. Ushbu guruhga 800, 1000, 1500 va 2000 metrga yugurish kiradi. 3000 metrga to‘siqlar osha yugurish esa alohida tur hisoblanadi. Quyida o‘rta va uzoq masofalarga yuguruvchilarni tayyorlashda qo‘llaniladigan texnikaning ayrim jihatlari ham ko‘rib chiqiladi.
Yugurish vaqtida tana holati
Harakatlanish vaqtida gavda biroz oldinga egilgan bo‘lishi kerak. Tana holati oldinga siljishga yordam berishi va ortiqcha taranglikni yuzaga keltirmasligi lozim. Bosh tabiiy holatda turadi, nigoh esa oldinga qaratiladi.
Gavdani haddan tashqari oldinga egish yoki ortiqcha tik tutish harakatlarning uyg‘unligini buzadi. To‘g‘ri texnika sportchiga muvozanatni saqlash, oyoq va qo‘llarni erkin harakatlantirish imkonini beradi.
Qo‘llar tirsakdan bukilgan holda yugurish qadamlari ritmiga mos harakatlanadi. Ularning ishi oyoqlar harakati bilan uyg‘unlashadi. Kaftlar bo‘shashgan, yelkalar esa ko‘tarilmagan holatda bo‘lishi kerak.
Yugurish qadamining bosqichlari
Yugurish siklik harakatlar turiga kiradi. Har bir yugurish siklida tayanch va parvoz bosqichlari almashib turadi. Tayanch bosqichida sportchi yo‘l yuzasi bilan o‘zaro ta’sirlashadi, zarbani yumshatadi va depsinishni amalga oshiradi. Oyoqlar yer yuzasidan uzilgach, parvoz bosqichi boshlanadi. Bu vaqtda oyoqlar keyingi kontaktga tayyorlanish uchun o‘z holatini o‘zgartiradi.
Oyoqlar harakatida depsinuvchi va siltanuvchi oyoq muhim rol o‘ynaydi. Depsinishdan keyin tayanch vazifasini bajargan oyoq bukiladi, siltanuvchi oyoq esa oldinga yo‘naladi. Shundan so‘ng panja yo‘l yuzasiga navbatdagi tegishga tayyorlanadi.
Texnika barcha bosqichlarning ravon bajarilishini ta’minlashi kerak. Ortiqcha harakatlar energiya sarfini oshiradi va yugurish tezligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Oyoq panjasining ishlashi
Oyoq panjasi oyoqdan yo‘l yuzasiga kuch uzatishda muhim rol o‘ynaydi. Panjani yerga qo‘yishda harakat yo‘nalishi va tana og‘irlik markazining holatini hisobga olish kerak.
Oyoq panjasining ishlashini his qilish, uning harakatchanligini yaxshilash va samarali depsinishni o‘rganishga yordam beradigan mashqlarga alohida e’tibor beriladi. Bular jumlasiga turli yugurish mashqlari, mayda qadamlar bilan yugurish, oyoq panjasi harakatiga urg‘u berilgan mashqlar va sonni baland ko‘tarib yugurish kiradi.
Start va masofaning boshlanishi
O‘rta masofalarga yugurishda tezlikni tez oshirish bilan birga dastlabki sur’atni nazorat qilish ham muhim. Startdan keyin sportchi asta-sekin qulay yugurish holatini egallaydi va tanlangan sur’atga o‘tadi.
Dastlabki metrlardagi asosiy vazifa ortiqcha tezlanmasdan kerakli tezlikka erishishdir. Juda tez start olish kuchni muddatidan oldin sarflashga va masofaning ikkinchi yarmida tezlik pasayishiga olib kelishi mumkin.
O‘rta masofalarda kuchni to‘g‘ri taqsimlash alohida ahamiyatga ega. Sportchi oldindan rejalashtirilgan sur’atni bilishi va yugurish davomida o‘z holatini nazorat qilishi kerak.
Tezlikni taqsimlash
O‘rta masofaga yugurish tezlik va chidamlilikni birlashtirishni talab qiladi. Mashg‘ulotlarda bir xil sur’atda uzluksiz yugurish, o‘zgaruvchan sur’atda yugurish, tezlanishlar va turli relyeflarda yugurish qo‘llaniladi.
O‘zgaruvchan sur’atdagi yugurish turli intensivlikdagi qismlarni navbat bilan bajarish imkonini beradi. Notekis joylarda kross yugurish umumiy chidamlilikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Tezlanishlar esa tezlikni va harakat intensivligini o‘zgartirish qobiliyatini yaxshilaydi.
Finishdagi tezlanish
Masofaning so‘nggi qismida sportchi kuchli charchoqni his qilsa ham, yugurish texnikasini saqlashi kerak. Finishdagi tezlanish harakatlar tezligini oshirish hamda oyoq va qo‘llarni faol ishlatish hisobiga bajariladi.
Finishga tayyorgarlik ko‘rishda masofaning oxirgi 200–400 metridan foydalanish mumkin. Yugurish yakunida tezlikni oshirish imkoniyatini saqlab qolish uchun kuchni oldindan to‘g‘ri taqsimlash zarur.
Maxsus yugurish mashqlari
Maxsus mashqlar texnikaning ayrim elementlarini takomillashtirish uchun qo‘llaniladi. Ular tana holati, oyoq panjasi harakati, sonni ko‘tarish, koordinatsiya, qo‘llarning ishlashi va depsinish ustida maqsadli ishlashga yordam beradi.
Quyidagi mashqlar keng qo‘llaniladi:
- sonni baland ko‘tarib yugurish;
- mayda qadamlar bilan yugurish;
- oyoq panjasi harakatiga urg‘u berilgan yugurish;
- tezlanish bilan yugurish;
- tepaga yugurish;
- ko‘p martalik sakrashlar;
- oldinga tashlanish mashqlari;
- son-chanoq bo‘g‘imlari harakatchanligini oshiruvchi mashqlar;
- to‘piq bo‘g‘imi uchun mashqlar;
- qorin va orqa mushaklari uchun mashqlar;
- turli sakrash mashqlari.
Har bir mashq muayyan vazifani bajaradi. Ayrimlari koordinatsiyani yaxshilaydi, boshqalari esa kuch, harakatchanlik yoki yugurish qadamining alohida elementlarini rivojlantirishga qaratiladi.
Sonni baland ko‘tarib yugurish
Mashqni bajarishda gavda holati va oyoqlar harakatini nazorat qilish kerak. Son faol ko‘tariladi, oyoq panjasi kerakli harakatni bajaradi, qo‘llar esa oyoqlar bilan uyg‘un ishlaydi.
Ushbu mashq koordinatsiya va yugurish harakatining ayrim elementlarini takomillashtirish uchun qo‘llaniladi. Mashg‘ulot maqsadiga qarab uni turli sur’atlarda bajarish mumkin.
Mayda qadamlar bilan yugurish
Mayda qadamlar bilan yugurish oyoq panjasining ishlashi va tayanchni his qilishga e’tibor qaratish imkonini beradi. Harakatlar kichik amplitudada, oyoqning yer yuzasiga tez-tez tegishi orqali bajariladi.
Ushbu mashq yugurish texnikasini va oyoq panjasining ishlashini takomillashtirish vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Ko‘p martalik sakrashlar
Ko‘p martalik sakrashlar tezlik-kuch sifatlarini rivojlantirish uchun ishlatiladi. Ushbu mashqlar yaxshi koordinatsiya va tana holatini nazorat qilishni talab qiladi.
Bajarish vaqtida sportchining tayyorgarlik darajasi va harakat texnikasiga e’tibor berish zarur. Noto‘g‘ri texnika mashq samarasini kamaytiradi va tayanch-harakat tizimiga tushadigan yuklamani oshiradi.
Tepaga yugurish
Tepaga yugurish oyoqlarning kuch imkoniyatlarini rivojlantirish va depsinishni takomillashtirish uchun qo‘llaniladi. Qiyalik sportchini oyoqlarini faolroq ishlatishga va gavda holatini nazorat qilishga undaydi.
Tepaga yugurishni tezlanish va undan keyingi tiklanish bilan birlashtirish ham mumkin.
Kuch tayyorgarligi
Kuch mashqlari yuguruvchilar tayyorgarligida alohida o‘rin tutadi. Mashg‘ulotlarda qo‘shimcha og‘irliklar, shtanga, disk, o‘z tana vazni bilan bajariladigan mashqlar va turli sakrash mashqlari qo‘llaniladi.
Yuklama sportchining tayyorgarlik darajasiga mos bo‘lishi kerak. Mashqlar harakat amplitudasi, takrorlar soni va tiklanish davomiyligini nazorat qilgan holda bajariladi.
Oyoq, oyoq panjasi, qorin va orqa mushaklariga alohida e’tibor beriladi. Ushbu mushaklar tana holatini saqlash va yugurish harakatlarini samarali bajarishda qatnashadi.
Egiluvchanlik va bo‘g‘imlar harakatchanligi
Bo‘g‘imlarning harakatchanligi yugurish texnikasiga ta’sir qiladi. Mashg‘ulotlarda son-chanoq, tizza va to‘piq bo‘g‘imlari uchun mashqlar qo‘llaniladi.
Egilishlar, oldinga tashlanishlar, yotgan, o‘tirgan va tik turgan holatda bajariladigan mashqlar hamda harakatchanlik va egiluvchanlikni rivojlantiruvchi boshqa mashqlar ushbu tayyorgarlikning bir qismidir. Ular alohida mashg‘ulot sifatida yoki texnikaning muayyan elementlarini takomillashtirish uchun bajariladi.
Texnik xatolar ustida ishlash
Yugurish texnikasini muntazam nazorat qilib borish kerak. Hatto yaxshi tayyorlangan sportchida ham yugurish samaradorligini pasaytiradigan harakatlar saqlanib qolishi mumkin.
Murabbiyning vazifasi bunday kamchiliklarni aniqlash va ularni tuzatishga yordam beradigan maxsus mashqlarni tanlashdan iborat. Bunda muayyan harakatga e’tibor qaratish, uning bajarilishini nazorat qilish va tuzatilgan elementni asta-sekin to‘liq yugurish jarayoniga kiritish muhim.
Mashqlar mexanik takrorlashga aylanib qolmasligi kerak. Sportchi tana holatini, oyoq panjasining ishlashini, harakat yo‘nalishini va depsinish paytini his qilishi lozim.
Yugurish texnikasi ustida qanday ishlash kerak?
Texnik mashqlarni organizm ishga tayyor bo‘lganida, badan qizdirishdan keyin bajarish mumkin. Dastlab harakat amplitudasi nazorat qilinadigan sodda mashqlar bajariladi, keyin ularni murakkabroq kombinatsiyalarga birlashtirish mumkin.
Mashqlar qisqa dam olish oraliqlari bilan ketma-ket bajariladigan aylanma usuldan ham foydalanish mumkin. Bunday yondashuv bir vaqtning o‘zida bir nechta jismoniy sifatni rivojlantirishga yordam beradi.
Takrorlar soni, ish davomiyligi va qo‘shimcha og‘irlik miqdori sportchining tayyorgarlik darajasiga moslashtirilishi kerak.
To‘g‘ri yugurish texnikasi qanday foyda beradi?
Samarali texnika gavda, qo‘l va oyoqlar harakatini uyg‘unlashtirishga yordam beradi. Sportchi belgilangan tezlikni ushlab turishi va masofa davomida kuch sarfini nazorat qilishi osonlashadi.
Bu o‘rta masofalarda ayniqsa muhim, chunki yuguruvchi yuqori tezlikni ma’lum vaqt davomida saqlashi kerak. Charchoq paytida ham saqlanib qoladigan texnik xatolar masofaning ikkinchi yarmida yaqqolroq ko‘rinishi mumkin.
Shu sababli texnik tayyorgarlik tezlik, chidamlilik, kuch, egiluvchanlik va koordinatsiyani rivojlantirish bilan birga olib borilishi kerak.
O‘rta masofalarga tayyorgarlik mashg‘ulotlari
Yuguruvchining tayyorgarligi bir nechta yo‘nalishni qamrab oladi:
- umumiy chidamlilikni rivojlantirish;
- tezlik chidamliligini oshirish;
- yugurish texnikasini takomillashtirish;
- tezlik-kuch sifatlarini rivojlantirish;
- mushaklarni mustahkamlash;
- egiluvchanlik va bo‘g‘imlar harakatchanligini rivojlantirish;
- koordinatsiyani takomillashtirish;
- tezlikni to‘g‘ri taqsimlash ustida ishlash.
Bu maqsadlar uchun bir xil va o‘zgaruvchan sur’atda yugurish, tezlanishlar, notekis joylarda yugurish, tepaga yugurish, maxsus mashqlar, kuch mashqlari va egiluvchanlik mashqlaridan foydalaniladi.
Xulosa
O‘rta masofalarga yugurish texnika va jismoniy sifatlarning uyg‘un ishlashini talab qiladi. Sportchi gavda holatini, qo‘llar harakatini, oyoqlar va oyoq panjasining ishlashini nazorat qilishi, tezlikni to‘g‘ri taqsimlashi va kuchli charchoq paytida ham yugurish texnikasini saqlashi kerak.
Maxsus yugurish mashqlari harakatning alohida elementlarini takomillashtirishga yordam beradi. Kuch tayyorgarligi zarur mushak guruhlarini rivojlantiradi, ko‘p martalik sakrashlar va tezlanishlar tezlik-kuch sifatlariga ta’sir qiladi. Egiluvchanlik va harakatchanlik mashqlari esa harakat amplitudasi ustida ishlash imkonini beradi.
Tayyorgarlikning asosini texnika ustida muntazam ishlash va o‘rganilgan harakatlarni tanlangan masofada to‘liq yugurish jarayoniga tatbiq etish tashkil qiladi.