Yugurishni qanday boshlash kerak: yangi boshlovchilar uchun qo‘llanma
Deyarli har qanday jismoniy tayyorgarlik darajasida yugurishni boshlash mumkin. Yangi boshlovchilarning asosiy xatosi yugurish uchun «me’yoriy» deb hisoblangan sur’atda darhol yugurishga urinishdir. Organizm hali bunday yuklamaga moslashmagan bo‘ladi. Shu sababli puls va nafas olish tezligi ko‘tariladi, yelkalar taranglashadi, oyoqlar og‘irlashadi. Bir nechta mashg‘ulotdan keyin og‘riqlar ham paydo bo‘lishi mumkin.
Dastlabki mashg‘ulotlarning vazifasi boshqacha: organizmni harakatga, mushaklar, paylar, oyoq panjalari va yurak-qon tomir tizimiga tushadigan yuklamaga asta-sekin moslashtirish. Buning uchun sekin yugurish, piyoda yurish yoki ularni navbatlashtirish mos keladi. Muntazamlik, yuklamani bosqichma-bosqich oshirish va tiklanish alohida ahamiyatga ega.
Harakatni nazorat qila oladigan sur’atda boshlang
Yangi boshlovchi sekin yugurishni yetarlicha samarali bo‘lmagan mashg‘ulot deb hisoblashi mumkin. Yuklamani sezish uchun tezlikni oshirish istagi paydo bo‘ladi. Amalda esa haddan tashqari tez start yugurishni tezda og‘ir mashg‘ulotga aylantiradi.
Dastlabki mashg‘ulotlarda o‘z holatingizga e’tibor bering:
- nafas olishni nazorat qila olasiz;
- yelkalar bo‘shashgan holatda turadi;
- yuz mushaklari taranglashmaydi;
- qo‘llar erkin harakatlanadi;
- qadamni ataylab uzaytirishga hojat qolmaydi;
- mashg‘ulotdan keyin kundalik ishlarni bajarish uchun kuch saqlanadi.
Sekin yugurish haqidagi tavsiyalarda ba’zan puls uchun 120–130 yoki 130–140 zarba kabi ko‘rsatkichlar keltiriladi. Biroq bu raqamlarni hamma uchun bir xil qo‘llab bo‘lmaydi. Puls zonalari yosh, maksimal yurak urish tezligi, tayyorgarlik darajasi va individual fiziologiyaga bog‘liq. Turli insonlarda bu zonalar sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
Shuning uchun soatdagi ko‘rsatkichlarni o‘z hislaringiz bilan birgalikda baholang. Yengil yugurish nafas olish bilan kurashga aylansa, tanlangan sur’at hozirgi tayyorgarlik darajangiz uchun haddan tashqari yuqori.
Piyoda yurish yugurishni boshlashga yordam beradi
Uzluksiz yugurish hozircha qiyin bo‘lgan insonlar uchun yurish va yugurishni navbatlashtirish mos keladi.
Masalan, bir necha daqiqa piyoda yuring, keyin qisqa masofani yengil yuguring va yana yurishga qayting. Organizm moslashgani sari yugurish bo‘laklari uzaytiriladi, yurish tanaffuslari esa qisqartiriladi.
Bu usul zarbali yuklamaga va yugurish harakatlarining mexanikasiga asta-sekin moslashish imkonini beradi. Sport tajribasi bo‘lmagan, ortiqcha vaznga ega yoki tayanch-harakat tizimi bilan bog‘liq muammolari bor insonlar uchun piyoda yurish dastlabki faollik turi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Keyinchalik unga yugurish qo‘shiladi.
Birinchi haftadayoq bir necha kilometrni to‘xtamasdan yugurishni maqsad qilish shart emas. Yangi boshlovchi uchun mashg‘ulotni xotirjam yakunlash va bir necha kundan keyin uni takrorlay olish muhimroq.
Haftasiga necha marta mashq qilish kerak?
Yangi boshlovchi uchun odatda haftasiga ikki yoki uchta yugurish mashg‘uloti yetarli. Ularning orasida organizm moslashishi uchun vaqt qolishi kerak.
Mushaklar, paylar va boylamlar hali yuklamaga o‘rganmagan bo‘lsa, dastlabki bosqichda har kuni yugurish qo‘shimcha foyda bermaydi. Haftasiga ikki marta muntazam mashq qilish ham odatni shakllantirish va asta-sekin rivojlanish uchun samarali boshlanish bo‘lishi mumkin.
Bo‘sh kunlarda piyoda yurish, yengil gimnastika bajarish, bo‘g‘imlar harakatchanligi ustida ishlash yoki shunchaki dam olish mumkin.
Mashg‘ulotdan keyin mushaklarda sezilarli charchoq paydo bo‘lsa, keyingi kunni tiklanishga ajratgan ma’qul. O‘tkir yoki uzoq saqlanadigan og‘riq esa boshqacha yondashuvni talab qiladi. Bunday og‘riqni oddiy mashg‘ulot reaksiyasi deb qabul qilmaslik kerak.
O‘tkazib yuborilgan mashg‘ulotlarni qoplashga urinmang
Bir marta yugurishga chiqmagan bo‘lsangiz, keyingi kuni qo‘shimcha mashg‘ulot bajarish shart emas.
Keng tarqalgan xatolardan biri shunday: inson bir necha kun yugurmaydi, keyin o‘tkazib yuborgan mashg‘ulotlarini qoplash uchun masofani yoki tezlikni keskin oshiradi. Natijada organizm hali tayyor bo‘lmagan yuklamani oladi.
Yangi boshlovchilar uchun tavsiyalarda yuklamani haftasiga taxminan 10 foizga oshirish mezoni ham uchraydi. Buni universal qoida sifatida emas, rivojlanishni nazorat qilishga yordam beradigan taxminiy yo‘nalish sifatida qabul qilish kerak. Har bir insonning yuklamaga chidamliligi turlicha.
Hajm oshirilgandan keyin kuchli charchoq yoki og‘riq paydo bo‘lsa, taqvimga qarab yuklamani oshirishni davom ettirishning ma’nosi yo‘q.
Yugurish texnikasi: avval bo‘shashish, keyin tafsilotlar
Yangi boshlovchi texnikaning o‘nta elementini bir vaqtning o‘zida nazorat qilishga urinishi shart emas. Bir nechta asosiy jihatga e’tibor qaratish kifoya.
Gavda barqaror holatda turadi, yelkalar bo‘shashgan, nigoh oldinga qaratilgan bo‘ladi. Qo‘llar tirsakdan bukilib, yugurish yo‘nalishi bo‘ylab harakatlanadi. Ularni gavda oldida haddan tashqari silkitish yoki kaftlarni qattiq qisib olish kerak emas.
Yangi boshlovchilarda uchraydigan kamchiliklardan biri qadamni haddan tashqari uzaytirishdir. Inson oyoq panjasini gavdadan ancha oldinga qo‘yishga urinadi va harakat qattiqlashadi. Qisqaroq, tabiiy qadam esa oyoqning yerga tushishini nazorat qilishni osonlashtirishi mumkin.
Shu bilan birga, faqat tovon, oyoq uchi yoki panjaning o‘rta qismiga tayanib yugurishga o‘zingizni majburlamang. Oyoq panjasining yerga tegish usuli tezlik, tana tuzilishi, poyabzal va individual texnikaga bog‘liq. Eng muhimi, odatiy harakat mexanikasini keskin o‘zgartirmaslik va organizmga moslashish uchun vaqt berishdir.
Mushaklarni bo‘sh tutishga ham alohida e’tibor bering. Tarang yelkalar, ko‘tarilgan qo‘llar va qisilgan yuz ko‘pincha yuklama inson uchun haddan tashqari yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Nima uchun yangi boshlovchining nafasi tez qisadi?
Nafas yetishmayotgandek tuyulishi yangi boshlovchini o‘pkasi zaif deb o‘ylashga majbur qilishi mumkin. Biroq sabab oddiyroq bo‘lishi ehtimol: inson yugurishni juda tez boshlagan.
Sur’at pasaytirilsa, nafas olish tinchlanadi va harakatni uzoqroq davom ettirish mumkin bo‘ladi.
Shuning uchun dastlabki mashg‘ulotlarni maksimal chidamlilikni sinashga aylantirmang. Asosiy vazifa mo‘tadil intensivlikda uzoq vaqt harakatlana olish qobiliyatini shakllantirishdir.
Organizm moslashgani sari uzluksiz yugurish davomiyligi oshiriladi. Shundan keyin tezroq bo‘laklar va boshqa intensiv mashg‘ulotlarni qo‘shish mumkin.
Yugurishdan oldingi qizish mashqlari
Yugurishdan oldin organizmni tayyorlash uchun bir necha daqiqa ajratish foydali.
Oddiy yurishdan boshlash, harakatni asta-sekin faollashtirish va bir nechta sodda dinamik mashq bajarish mumkin. Qizishning maqsadi tinch holatdan jismoniy yuklamaga silliq o‘tishdir.
Mashg‘ulotdan keyin intensivlikni asta-sekin pasaytirish uchun bir necha daqiqa xotirjam yurish foydali.
Tez yugurishdan oldin uzoq davom etadigan statik cho‘zilish har bir mashg‘ulot uchun majburiy emas. Agar harakatchanlik cheklangan yoki muayyan muammolar mavjud bo‘lsa, mashqlarni individual tanlash ma’qul.
Kuch tayyorgarligi yuguruvchiga yordam beradi
Yugurish faqat yurak va o‘pkaga yuklama bermaydi. Oyoq panjalari, boldirlar, sonlar, dumba va gavda mushaklari ham doimiy ravishda ishlaydi.
Shuning uchun yangi boshlovchi asta-sekin oddiy kuch mashqlarini qo‘shishi mumkin:
- o‘tirib-turish;
- oldinga tashlanishlar;
- oyoq uchiga ko‘tarilish;
- gavda mushaklari uchun mashqlar;
- muvozanatni rivojlantiruvchi mashqlar;
- asosiy kuch tayyorgarligi shakllangandan keyin sakrash mashqlari.
Kuch mashqlarining yuklamasini ham bosqichma-bosqich oshirish kerak. Yugurishni endigina boshlagan inson darhol ko‘p sakrash yoki og‘ir mashqlarni bajarishi shart emas.
Kuchli mushaklar mashg‘ulot yuklamasini yaxshiroq ko‘tarishga yordam beradi, ammo ularning o‘zi jarohatlardan himoya qilmaydi. Yuklama hajmi, texnika, tiklanish va bosqichma-bosqich rivojlanish ham muhim.
Mashg‘ulotlarni boshlagandan keyin og‘riq paydo bo‘lsa
Dastlabki mashg‘ulotlardan keyin mushaklarda odatiy og‘riq yoki achishish paydo bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, inson uzoq vaqt mashq qilmagan bo‘lsa, bunday holat kuzatiladi.
O‘tkir og‘riq, harakat paytida kuchayadigan og‘riq yoki har bir mashg‘ulotda takrorlanib, saqlanib qoladigan noqulaylik esa boshqa vaziyatdir.
Bunday holatda texnikani cheksiz ravishda o‘zingiz o‘zgartirishga urinish yoki og‘riqqa chidash kerak emas. Yuklamani kamaytirish va zarur bo‘lsa, mutaxassisga murojaat qilish lozim.
Yugurish va yurish bo‘yicha tavsiyalarda ham doimiy og‘riqni e’tiborsiz qoldirmaslik kerakligi ta’kidlanadi. Kamharakat davrdan keyin yugurishga qaytganda yuklama asta-sekin oshirilishi kerak.
Yugurish krossovkalarini qanday tanlash kerak?
Yangi boshlovchi eng qimmat modelni sotib olishi shart emas.
Eng muhimi, poyabzal oyoq o‘lchamiga mos kelishi va panjani siqmasligi kerak. Krossovkani kiyib ko‘rganda barmoqlarning joylashishiga va oyoq panjasining ayrim qismlariga bosim tushmasligiga e’tibor berish lozim.
Bosh barmoq oldida yetarli bo‘sh joy bo‘lishi va poyabzalni yugurish paytida oyoq panjasi qanday harakatlanishini hisobga olib tanlash muhim.
Oyoq panjasi tuzilishida ham farqlar mavjud: neytral holat, giperpronatsiyaga yoki supinatsiyaga moyillik. Biroq oyoq panjasining o‘ziga xos xususiyatlari mavjudligi murakkab tuzatuvchi poyabzal albatta kerakligini anglatmaydi.
Agar yugurish paytida oyoq panjalari, boldirlar yoki tizzalarda doimiy noqulaylik paydo bo‘lsa, barcha omillarni birgalikda baholash kerak: mashg‘ulot hajmi, texnika, poyabzal, tiklanish va avvalgi sport tajribasi.
Yugurish uchun qanday kiyinish kerak?
Kiyim ob-havoga mos kelishi va tanadan namlikning chiqishiga imkon berishi kerak.
Mashg‘ulotlar uchun tez quriydigan yengil sintetik matolar qulay. Sovuq havoda bir necha qatlam kiyimdan foydalanish mumkin. Bu yugurish davomida issiqlikni boshqarishga yordam beradi.
Faqat havo haroratiga qarab kiyim tanlamang. Shamol, namlik va mashg‘ulot davomiyligi ham tana sezgilariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Kiyim terini ishqalamasligi kerak. Mos kelmaydigan paypoq yoki juda keng sport kiyimi oddiy yugurishni ham noqulay mashg‘ulotga aylantirishi mumkin.
Yugurishdan oldin ovqatlanish kerakmi?
Ovqatlanish mashg‘ulot davomiyligi va insonning ovqatni qanday o‘zlashtirishiga bog‘liq.
Qisqa va yengil yugurishdan oldin darhol to‘liq ovqatlanish odatda shart emas. Yangi boshlovchilar uchun banan va suv oddiy variant sifatida mos kelishi mumkin.
Agar mashg‘ulotdan oldin odatdagi ovqat iste’mol qilingan bo‘lsa, organizmga uni hazm qilish uchun vaqt kerak. Yugurishdan oldin yog‘li va og‘ir taom iste’mol qilish noqulaylik tug‘dirishi mumkin.
Mashg‘ulotdan keyin ovqatlanish tiklanishga yordam beradi. Ratsionda oqsil va uglevod manbalari bo‘lishi kerak. Bu, ayniqsa, muntazam shug‘ullanadigan insonlar uchun muhim.
Biroq qisqa yugurish uchun maxsus sport oziq-ovqati talab qilinmaydi. Mashg‘ulot qancha uzoq va intensiv bo‘lsa, ovqatlanish hamda suyuqlik ichish shuncha katta ahamiyat kasb etadi.
Mashg‘ulot paytida suv va puls
Mo‘tadil ob-havoda qisqa mashg‘ulotlar uchun odatdagi ichimlik rejimi yetarli bo‘lishi mumkin. Issiq havoda suyuqlikka ehtiyoj ortadi.
Pulsni sport soati yoki ko‘krak tasmasi ko‘rinishidagi datchik yordamida kuzatish mumkin. Bilakdagi optik datchik qulay, biroq ayrim harakatlar va intensivlik sharoitida uning ko‘rsatkichlari ko‘krak datchigi ma’lumotlaridan farq qilishi mumkin.
Yangi boshlovchi doim ekranga qarab turishi shart emas. Har daqiqada muayyan raqamga moslashishga urinish mashg‘ulotni uzluksiz ko‘rsatkichlarni tekshirish jarayoniga aylantirishi mumkin.
Avval yengil va og‘ir yugurish o‘rtasidagi farqni his qilishni o‘rganish, keyin esa pulsni qo‘shimcha nazorat vositasi sifatida ishlatish foydaliroq.
Ertalab yugurish va uyqu tartibi
Ko‘pchilik ertalab yugurishni tanlaydi, chunki mashg‘ulotni kun tartibiga kiritish osonroq.
Ertalabki yugurish kun tartibining bir qismi sifatida yaxshi samara berishi mumkin: inson uyg‘onadi, qisqa mashg‘ulot bajaradi va kunini davom ettiradi. Biroq ertalab yugurishning o‘zi kechqurungi mashg‘ulotdan samaraliroq degani emas.
Agar ertalab yugurish uchun uyqu vaqtini muntazam qisqartirishga to‘g‘ri kelsa, tiklanish yomonlashishi mumkin.
Shuning uchun mashg‘ulot vaqtini ish, uyqu va boshqa majburiyatlarni hisobga olib tanlash kerak. Agar inson kechqurun bemalol mashq qilib, yetarlicha uxlay olsa, faqat «to‘g‘ri tartib»ga rioya qilish uchun yugurishni erta tongga ko‘chirish shart emas.
Qayerda yugurgan ma’qul?
Boshlash uchun xavfsiz bo‘lgan deyarli har qanday yuzadan foydalanish mumkin.
Quyidagi joylarda mashq qilish mumkin:
- parkda;
- stadionda;
- yugurish yo‘laklarida;
- asfaltda;
- yugurish yo‘lakchasi trenajyorida;
- tuproqli yo‘llarda.
Dastlabki bosqichlarda joyning o‘zidan ko‘ra sur’atni nazorat qilish va muntazam mashq qilish imkoniyati muhimroq.
Keyinchalik yo‘nalishlarni o‘zgartirish mumkin. Notekis relyefdagi yo‘llar ko‘tarilish va tushishlarni qo‘shadi, yuklama xususiyatini o‘zgartiradi hamda mushaklardan ko‘proq ish talab qiladi.
Ortiqcha vazn bo‘lsa, nima qilish kerak?
Tana vazni sezilarli darajada yuqori bo‘lganda yugurish yurishga qaraganda kattaroq mexanik yuklama hosil qiladi. Shu sababli mashg‘ulotlarni faqat yugurishdan boshlash eng maqbul yechim bo‘lmasligi mumkin.
Piyoda yurish zarbali yuklamani kamaytirgan holda harakat hajmini oshirish imkonini beradi. Organizm moslashgani sari qisqa yugurish bo‘laklarini qo‘shish mumkin.
Yugurish va yurishni taqqoslashda tana vazni, bo‘g‘imlarning holati va avvalgi mashg‘ulot tajribasini hisobga olish zarur. Semizlik yaqqol namoyon bo‘lsa, bo‘g‘imlar yoki tayanch-harakat tizimi bilan bog‘liq muammolar mavjud bo‘lsa, muntazam yugurishni boshlashdan oldin shifokor ko‘rigidan o‘tish ma’qul.
Vazn kamaytirishda esa faqat yugurishning o‘zi emas, umumiy energiya balansi va jismoniy faollikning muntazamligi muhim.
Yugurishni qanday qilib odatga aylantirish mumkin?
Bir necha oy davomida muntazam mashq qilish uchun motivatsiyaning o‘zi odatda yetarli bo‘lmaydi.
Mashg‘ulot uchun oldindan aniq vaqt belgilash va uni mavjud odatlardan biriga bog‘lash osonroq. Masalan, inson uyg‘ongach suv ichadi, sport kiyimini kiyadi va yugurishga chiqadi. Vaqt o‘tishi bilan bu harakatlar ketma-ketligi odatga aylanadi.
Ijtimoiy muhit ham yordam beradi. Do‘stlar yoki yugurish hamjamiyati bilan birga mashq qilish oxirgi daqiqada mashg‘ulotni bekor qilish ehtimolini kamaytiradi.
Har safar sport maqsadini belgilash shart emas. Ba’zan qisqa va yengil yugurishga chiqishning o‘zi kifoya.
Muntazamlik oddiy harakatni takrorlash orqali shakllanadi.
Yugurish davomiyligini qachon oshirish mumkin?
Yangi boshlovchi uchun dastlabki mezon tezlik emas, balki harakatda xotirjam o‘tkaza oladigan vaqtidir.
Avval bu qisqa yugurish bo‘laklari bo‘lishi mumkin. Keyin 15–20 daqiqalik yengil mashg‘ulotga, undan so‘ng 20–30 daqiqa uzluksiz yugurishga o‘tish mumkin.
Keyingi bosqichga hozirgi yuklama ortiqcha charchoq keltirib chiqarmay qo‘ygandan keyin o‘tish ma’qul.
Agar har bir yugurishdan so‘ng mushaklar va bo‘g‘imlar bir necha kun og‘risa, mashg‘ulot hajmini oshirishga hali erta.
Tezroq yugurishga qachon o‘tish kerak?
Tezlikni asosiy chidamlilik shakllangandan keyin oshirish ma’qul.
Yangi boshlovchi intervallar, sur’atli mashg‘ulotlar va maksimal tezlanishlardan boshlashi shart emas. Avval organizm muntazam yuklamaga moslashishi kerak.
Yengil yugurish odatiy holga aylangach, qisqa tezlanishlarni asta-sekin kiritish mumkin. Keyin intervallar, uzoq yugurishlar, tepalikka yugurish va boshqa tuzilgan mashg‘ulotlar qo‘shiladi.
Bunday ketma-ketlik ikki vazifani ajratishga yordam beradi: avval moslashish, keyin tezlikni rivojlantirish.
Rivojlanishni qanday baholash mumkin?
Tana vazni va bir kilometrdagi tezlik rivojlanish haqida to‘liq tasavvur bermaydi.
O‘zgarishlarni bir nechta belgi orqali kuzatish mumkin:
- bir xil sur’atda yugurganda puls pasayadi;
- avvalgi pulsda tezroq yugurish mumkin bo‘ladi;
- yengil yugurish davomiyligi ortadi;
- mashg‘ulotdan keyingi charchoq tezroq yo‘qoladi;
- yurishga o‘tish zarurati kamayadi;
- mashg‘ulotlar orasida tiklanish osonlashadi.
Mashg‘ulotlarni yozib borish foydali. Davomiylik, masofa, o‘rtacha sur’at, puls va o‘z hislaringizni qayd etish kifoya.
Bir necha haftadan keyin bu yozuvlar alohida yugurishda sezish qiyin bo‘lgan o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.
Mashg‘ulotlar tanaffusidan keyin nima qilish kerak?
Agar inson bir necha hafta yugurmagan bo‘lsa, avvalgi hajmga darhol qaytmasligi kerak.
Yurak-qon tomir tizimi uzoq yugurishga imkon berayotgandek tuyulsa ham, mushaklar, paylar va boylamlar avvalgi mexanik yuklamaga tayyor bo‘lmasligi mumkin.
Qaytishni yengilroq darajadan boshlash va moslashish bosqichini yana bosib o‘tish ma’qul.
Xuddi shu tamoyil kasallik yoki jarohatdan keyin ham qo‘llanadi. Biroq shifokor tomonidan cheklovlar belgilangan bo‘lsa, mashg‘ulotlarga qaytishda mutaxassis tavsiyalariga amal qilish kerak.
Yangi boshlovchi yuguruvchi uchun asosiy qoida
Dastlabki haftalarning maqsadi muntazam harakatlanishni o‘rganish va yuklamani xotirjam ko‘tara olishdir.
Har bir mashg‘ulotni iroda kuchini sinashga aylantirish kerak emas. Sekin sur’at, yurish va yugurishni navbatlashtirish, haftasiga ikki yoki uchta mashg‘ulot, davomiylikni bosqichma-bosqich oshirish, kuch tayyorgarligi va yetarli tiklanish keyingi rivojlanish uchun asos yaratadi.
Yengil yugurish asta-sekin odatga aylansa, organizm moslashish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shundan so‘ng uzoqroq masofalar, tezkor mashg‘ulotlar va aniq sport maqsadlariga o‘tish mumkin.
Yugurishni endigina boshlagan inson uchun birinchi haftadagi yaxshi natija juda oddiy: u mashg‘ulotga chiqdi, uni xotirjam yakunladi va bir necha kundan keyin yana takrorlay oldi.