O‘zgaruvchan yugurish: mashg‘ulotni qanday bajarish, tempni tanlash va intervallarga tayyorgarlik

Eng yaxshi boshlang‘ich mashg‘ulot. O‘zgaruvchan yugurish

O‘zgaruvchan yugurish nima?

O‘zgaruvchan yugurish turli tezlikdagi masofalarni navbatma-navbat bosib o‘tishga asoslanadi. Sportchi avval tezlashadi, keyin sur’atni pasaytiradi va yana tezroq yugurishga o‘tadi.

Ushbu usulning asosiy xususiyati shundaki, mashg‘ulot davomida intensivlik bir necha bor o‘zgaradi. Mashq tuzilishi masofalar uzunligi, yugurish tezligi va tiklanish davomiyligiga qarab sezilarli farq qilishi mumkin.

Masalan, 300 metrni tez, keyingi 300 metrni sekin yugurish mumkin. Yana bir variantda 1 kilometr yuqori intensivlikda, keyingi 1 kilometr esa sokin sur’atda bosib o‘tiladi. Uzoqroq mashg‘ulotlarda 1,5–2 kilometr yoki undan uzun masofali tezlanishlardan ham foydalaniladi.

Shuning uchun «o‘zgaruvchan yugurish» atamasining o‘zi mashg‘ulotdagi yuklamani aniq belgilamaydi. Natija tez yuguriladigan masofalar qanday sur’atda bosib o‘tilishi, tiklanish qancha davom etishi va mashg‘ulotning umumiy hajmiga bog‘liq.

O‘zgaruvchan yugurish nima uchun kerak?

O‘zgaruvchan yugurishning asosiy vazifalaridan biri organizmni yuqori intensivlikdagi ishga bosqichma-bosqich tayyorlashdir.

Uzoq davom etgan bazaviy tayyorgarlikdan keyin darhol og‘ir intervalli mashqlarga o‘tish ortiqcha yuklamaga olib kelishi mumkin. O‘zgaruvchan yugurish esa bu jarayonni yumshoqroq tashkil etishga yordam beradi.

Sportchi tezlanishlarni bajaradi, ular orasida esa tiklanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Natijada intensiv ish butun mashg‘ulot davomida taqsimlanadi va mashq maksimal kuch sarflanadigan takroriy urinishlarga aylanib qolmaydi.

Bu yondashuv, ayniqsa, sokin mashg‘ulotlardan intensiv tayyorgarlik bosqichiga o‘tishda foydali.

O‘zgaruvchan yugurish quyidagi maqsadlarda qo‘llanadi:

  • yuqoriroq tezlikka bosqichma-bosqich moslashish;
  • intervalli mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish;
  • tezlik chidamliligini rivojlantirish;
  • bo‘sag‘a intensivligiga yaqin sur’atda ishlash;
  • mashg‘ulot stimulini o‘zgartirish;
  • sur’at almashganda organizmning reaksiyasini nazorat qilish.

Bunda mashg‘ulotning maqsadi oldindan belgilanishi kerak. Tez va sekin yugurishni navbatlashtirish usuli turli vazifalarni bajarish uchun ishlatilishi mumkin.

O‘zgaruvchan yugurish va intervalli mashg‘ulot

Bu ikki usulni chalkashtirib yuborish oson.

Intervalli mashg‘ulotda ish masofalari va ular orasidagi dam olish vaqti aniqroq belgilanadi. Masalan, sportchi belgilangan tezlikda bir necha marta 1 kilometr yuguradi va har bir takrorlash orasida ma’lum vaqt tiklanadi.

O‘zgaruvchan yugurishda mashg‘ulot tuzilishi erkinroq bo‘lishi mumkin. Tez va sekin qismlar uzluksiz yugurish davomida navbatlashadi.

Masalan:

1 km tez + 1 km sekin, bir necha marta takrorlash.

Yoki:

500 m tez + 500 m sokin sur’atda.

Sekin yuguriladigan qism tiklanish vazifasini bajaradi, biroq sportchi harakatni davom ettiradi.

Qisqaroq variantlar ham mavjud:

300 m tez + 300 m sekin.

Bunday sxemani nazorat qilish osonroq. U intensiv mashg‘ulotlarga o‘tishning dastlabki bosqichida qo‘l keladi.

Nima uchun darhol maksimal tezlikda yugurmaslik kerak?

O‘zgaruvchan yugurishda uchraydigan xatolardan biri tezlanishlarni haddan tashqari yuqori tezlikda bajarishdir.

Agar har bir tez qism maksimal kuch sarflashga aylansa, mashg‘ulotning xususiyati o‘zgaradi. Sportchi tez charchaydi, keyingi masofalarni esa kuchli toliqish fonida bosib o‘tadi.

Natijada organizm intensiv ishga bosqichma-bosqich moslashish o‘rniga og‘ir intervalli mashg‘ulotga duch keladi.

O‘zgaruvchan yugurish belgilangan maqsadga mos bo‘lishi kerak. Agar vazifa kelajakdagi intervalli mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish bo‘lsa, tezlanishlar nazorat ostida bajariladi.

Birinchi masofadayoq o‘z imkoniyatini isbotlashga urinish kerak emas. Dastlabki tezlanishdan keyin ham mashg‘ulotni rejalashtirilgan tartibda davom ettirish uchun yetarli kuch qolishi lozim.

Yugurish tezligini qanday tanlash kerak?

O‘zgaruvchan yugurish uchun hamma sportchilarga mos keladigan yagona sur’at mavjud emas.

Tezlik sportchining tayyorgarlik darajasi, masofa, mashg‘ulot maqsadi va mashg‘ulot siklidagi o‘rniga bog‘liq.

Bo‘sag‘a sur’atiga yaqin yugurish yoki undan tezroq masofalarni bosib o‘tish mumkin. Biroq muayyan tezlik ko‘rsatkichlarini barcha yuguruvchilarga birdek tavsiya qilib bo‘lmaydi.

Bir sportchi uchun ma’lum sur’atdagi 1 kilometr nazorat qilinadigan yuklama bo‘lsa, boshqa sportchi uchun ayni sur’at imkoniyatlar chegarasiga yaqin bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun mashg‘ulot maqsadi va butun seriya davomida texnika hamda belgilangan tezlikni saqlab qolish qobiliyatiga tayanish kerak.

Agar birinchi yoki ikkinchi tezlanishdan keyinoq belgilangan sur’atni davom ettirish imkonsizligi ayon bo‘lsa, intensivlik haddan tashqari yuqori tanlangan.

O‘zgaruvchan yugurishda dam olish

Tiklanish masofasi mashg‘ulotning muhim qismidir.

U nisbatan qisqa, masalan, 200–300 metr bo‘lishi yoki ancha uzoq davom etib, 1 kilometr va undan ko‘proq masofani tashkil qilishi mumkin.

Tiklanish masofasi qancha uzun bo‘lsa, keyingi tezlanishni yuqoriroq tezlikda bajarish imkoniyati shuncha ko‘p bo‘ladi. Qisqa tiklanishda esa umumiy yuklama ortadi va navbatdagi tez qism oldidan to‘liq tiklanish qiyinlashadi.

Masalan:

500 m tez + 500 m sekin

bir turdagi yuklamani yuzaga keltiradi.

Quyidagi sxema esa:

1 km tez + 2 km sokin sur’atda

tiklanish uchun ancha ko‘proq vaqt beradi.

Shuning uchun sekin yuguriladigan masofa uzunligini tez qismdagi tezlikdan alohida tanlab bo‘lmaydi.

Intervalli mashg‘ulotlarga tayyorgarlik

O‘zgaruvchan yugurishning amaliy vazifalaridan biri bazaviy tayyorgarlikdan intensiv mashg‘ulotlarga o‘tishga yordam berishdir.

Asosan sokin sur’atda yugurilgan davrdan keyin sportchi yuqoriroq tezlikka asta-sekin ko‘nikishi kerak.

Og‘ir intervalli mashqlarni darhol boshlash o‘rniga o‘zgaruvchan yugurishdan foydalanish mumkin.

Masalan, dastlab qisqa tezlanishlar bajariladi:

300 m tez + 300 m sokin sur’atda.

Keyin ish masofalari uzaytiriladi:

500 m tez + 500 m sokin sur’atda.

Organizm moslashgach, 1 kilometrlik takroriy masofalarga o‘tish mumkin:

1 km tez + 1 km sokin sur’atda.

Keyingi bosqichda 1,5–2 kilometrli yoki undan uzun masofalardan foydalanish mumkin.

Bunday ketma-ketlik intensiv ish davomiyligini bosqichma-bosqich oshirishga imkon beradi.

Qisqa va uzun masofali variantlar

O‘zgaruvchan yugurishni turli uzunlikdagi masofalarda tashkil qilish mumkin.

Qisqa masofalar

Masalan:

200 m tez + 200 m sokin sur’atda.

Bu variant tezlikni tez-tez o‘zgartirish imkonini beradi va yuqori intensivlikni uzoq vaqt saqlashni talab qilmaydi.

O‘rta masofalar

Masalan:

500 m tez + 500 m sokin sur’atda.

Bunda har bir ish qismining davomiyligi ortadi.

Kilometrli masofalar

Masalan:

1 km tez + 1 km sokin sur’atda.

Bunday mashg‘ulotda yugurish sur’atini aniqroq nazorat qilish kerak.

Uzun masofalar

Sportchining tayyorgarligi va mashg‘ulot maqsadiga mos kelsa, 1,5–2 kilometrli yoki undan uzun qismlardan ham foydalanish mumkin.

Tez yuguriladigan masofa qancha uzun bo‘lsa, tezlikni to‘g‘ri tanlash shuncha muhim. Qisqa tezlanish uchun mos keladigan sur’atni uzun masofada ham saqlashga urinish to‘g‘ri emas.

Yuklamani bosqichma-bosqich oshirish

Yuklama asta-sekin oshirilishi kerak.

O‘zgaruvchan yugurishni endi boshlayotgan sportchiga darhol ko‘p kilometrli tez masofalardan iborat uzun seriyani bajarish shart emas.

Takrorlashlar sonini kamroq, tiklanish masofasini esa nisbatan uzunroq tanlash mumkin.

Masalan:

3 × (500 m tez + 500 m sokin sur’atda).

Organizm moslashgach, takrorlashlar sonini oshirish mumkin.

Keyingi bosqichda ish masofalarini uzaytirish yoki tiklanish vaqtini qisqartirish mumkin.

Biroq barcha ko‘rsatkichlarni bir vaqtning o‘zida keskin o‘zgartirish tavsiya etilmaydi. Agar sportchi masofani oshirsa, nazorat qilinadigan tezlik va odatdagi tiklanish tuzilishini saqlab qolish ma’qul.

O‘zgaruvchan yugurish va marafonga tayyorgarlik

Ushbu usuldan uzoq masofalarga tayyorgarlik ko‘rishda ham foydalanish mumkin.

Bunda tezlanishlar juda yuqori tezlikda bajarilishi shart emas. Marafon sur’atiga yaqin qismlarni sokin yugurish bilan navbatlashtirish mumkin.

Masalan:

2 km maqsadli sur’atda + 1–2 km sokin sur’atda.

Bunday mashg‘ulot butun yugurishni uzluksiz og‘ir yuklamaga aylantirmasdan, musobaqada rejalashtirilgan tezlikka yaqin sur’atda sezilarli hajmdagi ishni bajarish imkonini beradi.

Marafon yuguruvchisi intensivlikni ayniqsa diqqat bilan nazorat qilishi kerak. Haddan tashqari tez tezlanishlar mashg‘ulotni og‘ir tezlik ishiga aylantirib, dastlabki maqsadga mos kelmaydigan yuklamani yuzaga keltirishi mumkin.

O‘zgaruvchan yugurish va bo‘sag‘a intensivligidagi mashg‘ulot

Bo‘sag‘a intensivligiga yaqin sur’atda ishlash o‘zgaruvchan yugurishning alohida variantidir.

Agar tez qismlar bo‘sag‘a intensivligiga yaqin sur’atda bajarilsa, sekin masofalar qisman tiklanishga va keyin yana kerakli yuklama darajasiga chiqishga yordam beradi.

Bunda sportchi bunday rejim nima maqsadda tanlanganini tushunishi kerak.

Bo‘sag‘a mashg‘uloti maksimal intervallardan farq qiladi. Uning vazifasi har bir tezlanishda eng yuqori tezlikka erishish emas, balki nazorat qilinadigan intensivlikda uzoqroq ishlashdir.

Shu sababli bunday mashg‘ulotdagi zo‘riqish hissi sprint yugurishdagidan farq qilishi kerak.

O‘zgaruvchan yugurish va fartlek

O‘zgaruvchan yugurish fartlek bilan ko‘p jihatdan o‘xshash, chunki ikkala usulda ham tezlik almashib turadi.

Asosiy farq mashg‘ulotning qanchalik qat’iy rejalashtirilishida.

Fartlek nisbatan erkin tashkil qilinishi mumkin. Sportchi tezlikni relyef, masofa, o‘zini qanday his qilayotgani yoki oldindan tanlangan mo‘ljallarga qarab o‘zgartiradi.

O‘zgaruvchan yugurish esa ko‘pincha aniq sxema asosida bajariladi.

Masalan:

1 km tez + 1 km sekin.

Yoki:

2 daqiqa tez + 2 daqiqa sokin sur’atda.

Amaliyotda bu ikki usul o‘rtasidagi chegara har doim ham aniq bo‘lavermaydi. Muhimi, sportchi mashg‘ulot tuzilishini va uning maqsadini tushunishi kerak.

Ko‘p uchraydigan xatolar

Birinchi masofani haddan tashqari tez yugurish

Birinchi tez qism deyarli maksimal kuch bilan bajarilsa, keyingi takrorlashlar ancha qiyinlashadi.

Kuchni tejab, butun mashg‘ulot davomida ish sifatini bir xil darajada saqlashga harakat qilish ma’qul.

Tiklanish uchun juda qisqa masofa ajratish

Tiklanish oralig‘ini qisqartirish yuklamani oshiradi. Agar organizm yetarlicha tiklanmasa, yugurish tezligi keskin pasaya boshlaydi.

Agar mashg‘ulotning maqsadi aynan shunday yuklama bo‘lsa, bu usul o‘rinli bo‘lishi mumkin. Boshqa vazifalar uchun tiklanish masofasini uzaytirish kerak.

Tiklanish uchun juda uzun masofa ajratish

Buning aksi ham yuz berishi mumkin.

Tezlanishlar orasida haddan tashqari uzoq vaqt o‘tsa, mashg‘ulot to‘liq tiklanish bilan ajratilgan alohida intervallarga o‘xshab qoladi.

Bunday holatda yuklamaning xususiyati o‘zgaradi.

Aniq maqsadning yo‘qligi

Tez va sekin yugurishni shunchaki navbatlashtirish yetarli emas.

Mashg‘ulotdan oldin qaysi sifat rivojlantirilishi aniqlanishi kerak: yuqori tezlikka moslashish, bo‘sag‘a intensivligida ishlash, tezlik chidamliligi yoki intervalli mashg‘ulotlar davriga tayyorgarlik.

Har safar natijani yaxshilashga urinish

O‘zgaruvchan yugurish har safar o‘z-o‘zi bilan musobaqalashishga aylanib qolmasligi kerak.

Agar sportchi har bir mashg‘ulotda tez masofalarni avvalgisidan tezroq yugurishga urinsa, yuklama muntazam ortib boradi.

Natijada tiklanish yomonlashishi va keyingi mashg‘ulotlar hajmini qisqartirishga to‘g‘ri kelishi mumkin.

O‘zgaruvchan yugurish mashg‘uloti qanday tashkil qilinadi?

Tayyorgarligi yetarli bo‘lgan yuguruvchi uchun oddiy variantlardan biri:

Qizish: 2–3 km sokin yugurish.

Asosiy qism:

1 km tez + 1 km sokin sur’atda × 4.

Sovush: 1–2 km yengil yugurish.

Yana bir variant:

Qizish: 2 km.

Asosiy qism:

500 m tez + 500 m sokin sur’atda × 6.

Sovush: 2 km.

Uzoqroq variant:

Qizish: 2–3 km.

Asosiy qism:

2 km nazorat qilinadigan yuqori intensivlikda + 1–2 km sokin sur’atda × 3.

Sovush: 2 km.

Bular mashg‘ulot tuzilishiga oid misollar bo‘lib, barcha sportchilar uchun universal reja hisoblanmaydi. Tezlik va takrorlashlar soni yuguruvchining tayyorgarligiga moslashtirilishi kerak.

O‘zgaruvchan yugurishni qachon mashg‘ulot rejasiga kiritish kerak?

Mashg‘ulot siklida o‘zgaruvchan yugurish bazaviy tayyorgarlikdan intensivroq ishlarga o‘tish vositasi sifatida qo‘l keladi.

Asosan sokin yugurishlardan iborat davrdan keyin u tezlikning o‘zgarishiga ko‘nikishga yordam beradi.

Keyin aniqroq tartibga solingan intervalli mashg‘ulotlarga o‘tish mumkin.

Agar mashg‘ulot tuzilishi joriy maqsadga mos kelsa, o‘zgaruvchan yugurishni keyingi bosqichlarda ham dasturda qoldirish mumkin.

Bunda umumiy yuklama muvozanatini hisobga olish zarur. Agar haftalik rejada og‘ir intervallar, uzoq yugurish va boshqa intensiv mashg‘ulotlar mavjud bo‘lsa, yana bir tezlik mashg‘ulotini qo‘shish tiklanishni yomonlashtirishi mumkin.

Mashg‘ulotdan keyin nima qilish kerak?

O‘zgaruvchan yugurishdan keyin mashg‘ulotni sokin yugurish bilan yakunlash foydali.

Sovush qismi tezlanishlardan keyin intensivlikni asta-sekin pasaytirishga yordam beradi. Shu tariqa yuqori yuklamadan birdaniga to‘xtashga o‘tmasdan mashg‘ulot tugallanadi.

Uning davomiyligi asosiy qism hajmi va sportchining holatiga bog‘liq.

O‘zgaruvchan yugurish haqida asosiy xulosalar

O‘zgaruvchan yugurish bitta mashg‘ulot ichida turli intensivlik darajalarini uyg‘unlashtirish imkonini beradi.

Uning asosiy foydasi organizmni jiddiyroq tezlik ishlariga bosqichma-bosqich tayyorlashdan iborat. Buning uchun tezlanishlar uzunligi, yugurish tezligi va tiklanish davomiyligi o‘zgartiriladi.

Dastlab nazorat qilinadigan masofalardan va yetarli tiklanish oralig‘idan boshlash ma’qul. Organizm moslashgani sari ish masofasini yoki takrorlashlar sonini oshirish, yoxud tiklanish masofasini qisqartirish mumkin.

Har bir o‘zgarish muayyan maqsadga xizmat qilishi kerak.

O‘zgaruvchan yugurish sokin bazaviy tayyorgarlikdan intervalli mashg‘ulotlarga o‘tishda, tezlik chidamliligini rivojlantirishda yoki belgilangan musobaqa sur’atiga yaqin intensivlikda ishlashda qo‘llanishi mumkin.

Ushbu usulda intensivlikni nazorat qilish muhim. Agar tez masofalar doimiy ravishda imkoniyat chegarasida yugurilsa, o‘zgaruvchan yugurish og‘ir intervalli mashg‘ulotning boshqa shakliga aylanadi.