Yugurishni endigina boshlagan odam ko‘pincha bir xil muammoga duch keladi: natijalarni yaxshilash istagi organizmning yuklamaga tayyorligidan ustun keladi. Inson tez-tez yugura boshlaydi, mashg‘ulotlar davomiyligini oshiradi, yuqori tempni saqlashga harakat qiladi va shu bilan birga o‘ziga mos sport kiyimlari hamda poyabzal tanlashga urinadi.
Natijada mashg‘ulotlar zavq bermay qo‘yadi. Charchoq, og‘riq, tiklanish bilan bog‘liq muammolar va natijalar o‘zgarmayotgandek tuyulishi mumkin.
Boshlovchilar orasida beshta keng tarqalgan xato bor: mashg‘ulot davomiyligini noto‘g‘ri tanlash, haddan tashqari yuqori intensivlik, yugurish mashg‘ulotlarini noto‘g‘ri rejalashtirish, mos kelmaydigan sport anjomlaridan foydalanish va yuklamani keskin oshirish.
1. Haddan tashqari yuqori intensivlik
Yangi boshlovchilarning asosiy muammolaridan biri shundaki, deyarli har bir yugurish og‘ir mashg‘ulotga aylanadi.
Inson ko‘chaga chiqib, tezlikka yoki sport soatidagi ko‘rsatkichlarga qarab imkon qadar tez yugurishga harakat qiladi. Bir necha daqiqadan so‘ng nafas qisadi, mushaklar tez charchaydi, mashg‘ulotdan keyin esa tiklanish uchun uzoq vaqt kerak bo‘ladi.
Oddiy yugurishlar uchun bemalol gaplasha oladigan darajadagi intensivlikni tanlash ma’qul. Bu mezon ko‘pincha pulsni nazorat qilish bilan birga qo‘llanadi. Yengil yugurish odatda birinchi yoki ikkinchi puls zonasida bajariladi. Biroq aniq chegaralar zonalarni aniqlash usuli va individual ko‘rsatkichlarga bog‘liq.
Sekin temp juda oson tuyulishi mumkin. Ammo aynan shu sur’at doimiy zo‘riqishni his qilmasdan mashg‘ulot hajmini oshirish imkonini beradi.
Agar oddiy yugurish paytida nafasni muntazam rostlab olishga to‘g‘ri kelsa, tempni pasaytirish kerak.
2. Haddan tashqari tez-tez mashq qilish
Ikkinchi xato yugurishni boshlashi bilanoq har kuni mashq qilish istagi bilan bog‘liq.
Dastlabki bir necha yugurishdan keyin organizm yuklamaga moslashib ulgurgandek tuyulishi mumkin. Inson haftasiga yana bir mashg‘ulot qo‘shadi, keyin yana bittasini va asta-sekin har kuni yugurishga o‘tadi.
Muammo shundaki, yurak-qon tomir tizimi va tayanch-harakat apparati yuklamaga turli tezlikda moslashadi.
Nafas olish yugurishga moslashgan bo‘lsa ham, mushaklar, paylar va bo‘g‘imlar mashg‘ulot hajmining keskin oshishiga hali tayyor bo‘lmasligi mumkin.
Yangi boshlovchi uchun yugurish mashg‘ulotlari orasida tiklanish kunlarini qoldirish ma’qul. Boshlovchilar uchun zamonaviy tavsiyalarda ko‘pincha haftasiga uchta mashg‘ulot o‘tkazish va ular orasida dam olish kunlarini rejalashtirish tavsiya etiladi.
3. Yetarli tiklanmaslik
Mashg‘ulot organizmning moslashuviga turtki beradi, ammo uning o‘zi jismoniy formaning yaxshilanishini kafolatlamaydi.
Yuklamadan keyin tiklanish uchun organizmga vaqt kerak.
Agar inson doimiy charchoq fonida mashq qilaversa, mashg‘ulotlar sifati asta-sekin pasayadi. Uyquchanlik, holsizlik, yugurishga bo‘lgan qiziqishning kamayishi va odatdagi tempning ancha og‘ir tuyulishi kuzatilishi mumkin.
Yugurishga kuch mashqlari yoki boshqa sport turlari ham qo‘shilsa, qo‘shimcha muammo yuzaga keladi. Umumiy yuklama faqat yugurilgan kilometrlardan emas, barcha mashg‘ulotlardan tashkil topadi.
Shuning uchun haftalik rejani tuzishda jismoniy faollikning barcha turlarini hisobga olish kerak.
4. Mos kelmaydigan sport anjomlari
Kiyim va poyabzal mashg‘ulotdagi qulaylikka ta’sir qiladi.
Kiyim ob-havoga mos bo‘lishi, harakatni cheklamasligi va namlikni tashqariga chiqarishi kerak. Haddan tashqari issiq kiyim tananing qizib ketishiga olib kelishi mumkin, o‘lchami mos kelmaydigan kiyim esa terini ishqalab, shilinishi va achishishiga sabab bo‘ladi.
Yugurish poyabzaliga alohida e’tibor berish lozim.
Muntazam yugurish uchun yugurish mashg‘ulotlariga mo‘ljallangan modelni tanlash ma’qul. Poyabzalni tanlayotganda oyoqqa mos tushishi, kengligi, qulayligi va yuguriladigan qoplama turini hisobga olish kerak.
Yangi boshlovchiga murakkab sport anjomlari to‘plami kerak emas. Dastlab qulay kiyim va mos yugurish krossovkalari yetarli. Boshlovchilar uchun tavsiyalarda ham bir vaqtning o‘zida ko‘plab sport buyumlarini sotib olish shart emasligi ta’kidlanadi.
5. Mashg‘ulotlar juda qisqa yoki haddan tashqari uzoq bo‘lishi
Yugurish davomiyligi hozirgi tayyorgarlik darajasiga mos kelishi kerak.
Yugurishni endigina boshlagan inson uchun 10-20 daqiqa uzluksiz harakatning o‘zi to‘laqonli mashg‘ulot bo‘lishi mumkin. Zarur bo‘lsa, yugurishni yurish bilan navbatlashtirish mumkin.
Keyinchalik mashg‘ulot davomiyligi asta-sekin oshiriladi.
Boshqa bir holatda yangi boshlovchi darhol bir yoki bir yarim soat yugurishga urinadi. Ayniqsa, mashg‘ulotlardan oldin jismoniy faollik darajasi past bo‘lgan bo‘lsa, bunday yuklama haddan tashqari og‘ir bo‘lishi mumkin.
Bu yerda muammo mashg‘ulotning davomiyligining o‘zida emas, balki yuklama hozirgi tayyorgarlik darajasiga mos kelmasligida.
Nima uchun yangi boshlovchi sekin boshlagani ma’qul?
Dastlabki mashg‘ulotlar muntazam harakat qilish odatini shakllantirishi kerak.
Darhol maksimal tezlikni aniqlash, uzoq masofalarni yugurish yoki o‘zingizni tajribali sportchilar bilan solishtirish shart emas.
Yugurish paytida gaplashib ko‘rish yaxshi mezon bo‘la oladi. Agar yugurayotganda kuchli hansiramasdan, to‘liq jumlalar bilan gapirish mumkin bo‘lsa, intensivlik qulay darajada. Gapirish qiyinlashsa, tempni pasaytirish kerak. Bunday yondashuv boshlovchilar uchun zamonaviy tavsiyalarda ham qo‘llanadi.
Yuklamani bosqichma-bosqich oshirish organizmga moslashish imkonini beradi. Bunda charchoqni doimiy ravishda yengib o‘tishga majbur bo‘lish talab etilmaydi.
Dastlabki mashg‘ulotlarni qanday taqsimlash kerak?
Yangi boshlovchi haftalik rejani bir nechta yengil mashg‘ulot asosida tuzishi mumkin.
Masalan, yugurish mashg‘uloti, tiklanish kuni, navbatdagi yugurish va yana dam olish kuni.
Dastlab har bir mashg‘ulotni avvalgisidan uzoqroq qilish shart emas. Ba’zan bir necha hafta davomida bir xil muddatda yugurish organizmning yuklamaga moslashishiga yordam beradi.
Shundan so‘ng harakatlanish vaqtini asta-sekin oshirish yoki oz miqdorda qo‘shimcha yuklama kiritish mumkin.
Agar mashg‘ulotlar soni, masofa va tezlik bir vaqtning o‘zida oshirilsa, muammoga aynan qaysi omil sabab bo‘lganini aniqlash qiyinlashadi.
Nima uchun doimiy charchoq rivojlanishga xalaqit beradi?
Natijalar har bir mashg‘ulotda maksimal yuklama bajarish hisobiga yaxshilanmaydi.
Agar inson har safar charchagan holda yugurishga chiqsa, tezlikni pasaytirishga yoki masofani qisqartirishga majbur bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan mashg‘ulotlar yoqimli mashg‘ulotdan majburiyatga aylanadi va shug‘ullanish istagi kamayadi.
Bundan tashqari, surunkali charchoq haqiqiy rivojlanishni baholashni qiyinlashtiradi.
Ba’zan yuguruvchi o‘zini avvalgidan kuchsizroq deb o‘ylaydi, aslida esa muammo yetarli tiklanmaslikda bo‘ladi.
Shuning uchun dam olishni ham mashg‘ulot jarayonining bir qismi sifatida ko‘rish kerak.
Yugurishni qanday qulayroq qilish mumkin?
Yangi boshlovchi dastlabki mashg‘ulotlarda ortiqcha zo‘riqish keltirib chiqaradigan bir nechta omildan voz kechishi foydali.
Har safar maksimal tezlikni tekshirish shart emas. Barcha yugurishlarni bir-biri bilan solishtirish ham kerak emas. Har bir mashg‘ulotdan keyin masofani oshirishga hojat yo‘q.
Yaxshisi, sokin tempda harakatlanishga, qulay sport anjomlarini tanlashga va muntazamlikka e’tibor qarating.
Agar yugurish zavq bersa va mashg‘ulotdan keyin kundalik ishlar uchun ham kuch qolsa, bunday tartibga rioya qilish ancha oson bo‘ladi.
Qachon yuklamani kamaytirish kerak?
Ayrim holatlarda mashg‘ulotlarni avvalgi hajmda davom ettirish maqsadga muvofiq emas.
Bunday holatlarga kuchli og‘riq, umumiy ahvolning yomonlashishi, odatdagidan sezilarli holsizlik, doimiy charchoq va uyqu sifatining pasayishi kiradi.
Mashg‘ulot vaqtida ko‘krak qafasida og‘riq, kuchli hansirash, bosh aylanishi yoki boshqa noodatiy alomatlar paydo bo‘lsa, bunga alohida e’tibor berish kerak. Bunday vaziyatlarda tibbiy ko‘rik zarur.
Odatlanilmagan mashg‘ulotdan keyingi mushak og‘rig‘i bilan bo‘g‘im yoki paydagi og‘riq bir xil holat emas. Shu sababli har qanday noqulaylikni organizmning yuklamaga moslashishidagi oddiy jarayon deb qabul qilmaslik kerak.
Asosiy xulosa
Yangi boshlovchi darhol tajribali sportchi kabi mashq qilishi shart emas.
Dastlabki haftalarda sokin temp, mashg‘ulotlarning me’yoriy chastotasi, yetarli tiklanish va yugurish davomiyligini asta-sekin oshirishga e’tibor qaratish ma’qul.
Keng tarqalgan beshta xato quyidagilardan iborat: haddan tashqari yuqori intensivlik, juda tez-tez mashq qilish, dam olishning yetishmasligi, mos kelmaydigan sport anjomlari va tayyorgarlik darajasiga mos bo‘lmagan mashg‘ulot davomiyligi.
Agar boshidanoq ushbu xatolardan qochilsa, yugurish jarayoni ancha tushunarli va boshqariladigan bo‘ladi. Organizm moslashish uchun vaqt oladi, chidamlilik oshgani sari esa yuklamani bosqichma-bosqich ko‘paytirish mumkin.